Kanien'kehá:ka Ohiatonhkwa'shón:'a Katokénhston Tekawennatáhkwen

TSI NAHÒ:TEN KAHIATÓNNION

• Iako’nikonhraientáhtha nikakarésha
• Wa’karihwahnhotón:ko
• Katokenhstánion
  • Oh nahò:ten ne’ ne katokenhstánion?
  • Oh nonkié:ren tsi aetewató:kenhste tsi ní:ioht tsi tewahiá:tons?
• Kanien’kéha Iehiatonhkhwa’shón:’a
  • Tsi ní:ioht tsi takarihwatákie ne Kanien’kéha iehiatónhkhwa
  • Kanien'kéha iewennonniá:tha
• Tsi nikaié:ren tsi katokénhston tsi tewahiá:tons ne Kanien’kéha
  • Onkwehonwehnéha katokénhston kaio’ténhsera
  • Kanien'kéhá katokénhston watenenhraró:ron
  • Athorè:ke é:neken nonkwá:ti kiohontsiá:ien
  • Watenenhraró:ron
• Kanien’kéha Owén:na Katokenhstánion Watenenhraró:ron
  • Tekwahonhwerá:tons
  • Kahonkará:wi tahatá:ti
  • Tsi nahó:ten karihwíson
  • Iewenonniá:tha
  • Kahonkará:wi tahatá:ti
  • Ohna’kénhkha tonsahontátken
• Wahatirihwá:ren ne Kanien’kéha Katokénhston Kanenhraró:ron
  • Tsi nahò:ten wahatirihwá:ren
  • Iewenonnià:tha
  • Kaieronnítstha tánon’ Tekawénnia’ks
  • Kahiatonhkowá:nens
  • Kaieronnítstha tsi nahò:ten sá:ton
  • Tsi ní:ioht ne á:se entewawennón:ni
• Kahiatonhsera’shón:’a Kaniahesá:on
• Wahsonterónnion
  • Owennaká:ion’s
  • Watkenníson Rotikstenhokón:’a Raotinén:ra
  • Kanien’kéha Katokénhston Katsiénhaien Tehatiia’toréhtha Watenenhraró:ron
  • Ronterihwatsterístha Wa’thatihtharónnion
  • Ohentónhkha Wahontenenhraró:roke
  • Wa’thatirihwáhsnie’ne tsi watenenhraró:ron
  • Tsi nikahá:wi’s Watkenníson
  • Tsi ní:kon wa’kahwistíneken’ne

Iako'nikonhraientá:tha Ken'nikakarésha

Seskéha nikahá:wi 1993 shiiohseró:ten, Tyendinega nón:we wahontenenhraró:roke ne kanien’kéha Owén:na Katokénhston aorihwá:ke. Ne:é ne ia’tahotirihwaién:ta’se oh ni:ioht ne skátne akwé:kon tsi akahiá:tonke ne kanien’kéha. Wa’thatiié:ne ne Ia:iak nihatinakerahserá:ke ne Kanien’kehá:ka tánon’ ne Koráhne nonkwá:ti, (“Ministries of Education and Training of Citizenship, of Culture, Tourism, and Recreation.”)

Wahatiweiennén:ta’ne tsi ní:ioht tsi enkaio’tén:én. Ne ki ne ia’tahotirihwaién:ta’se oh nahò:ten teiotonhontsióhon akatokénhston, oh ni:ioht tsi tenhatihtharónnion ne skátne aón:ton ne raoti’nikón:ra, tánon’ ne ahontenenhraró:roke ne ahatirihwahnírathon. Ne ki’ne kwah ohén:ton, tóhka niiorí:wake wahatirihwatshén:ri tsi nikarí:wes wa’thatihtharónnion ne Iá:iak nihatinakerahserá:ke. Rotikstenhokón:’a, iakotirihonnién:ni, tehatiwennakháhsions tánon’ ne ieká:ien tsi ronhrónkha’s akwé:kon wahonwatihón:karon. Ne:é ki’ tsi nahò:ten karihwatshénrion ne wahatihtharáhkwe tsi nikarí:wes wahontenenhraró:roke.

Wísk niiorí:wake wahatirihwá:ren tsi ni:ioht tsi akatokénhston ne kanien’kéha tsi tewahiá:tons. Ne:é ne akwé:kon aón:ton áhontste ne kanien’kehá:ka.

Wahatirihwá:ren:

1. Ne:é ki’ne tékeni iawén:re nekahiatónhkwake ne teiotiniatariiá:kon ohiatónhkwa enwátston ne kanien’kéha tsi enkahiá:tonke. Ne:é ki’ne:
   A,E,H,I,K,N,O,R,S,T,W, tánon’ Y(1)’

2. Ne:é kí:ken enwátston ne enkaieronnítston ne Kanien’kéha tsi enkahia:tonke.
   • (`:) Kawennénhtha tánon’ teiotsistóhkwake
   • (´:) Kawennakará:tats tánon’ teiotsistóhkwake
   • (´) Kawennakará:tats
   • (’) Tekawennia’ks

3. Enwátston ne Kahiatonhkowá:nen’s.

4. Enwátston ne kaieronnítstha tsi nahò:ten sá:ton. Ne:é ne kari’wanóntha, teiakowennáhkhwa, kanehrakwáhtha, tekatáhstha, tánon’ ne tka’seronnénhtha.

5. a.) Okia’ke “I” róntstha, otiáke “Y” róntstha ne kahiatonhkwakwe’ní:io. Iah thaón:ton ne tetsiá:ron aónston.

   Ne owén:nase aionníhake, ne enkáhseron tsi nahò:ten ioteríhonte, tsi níioht tsi watoriá:neron tóka ni tsi nikaia’tò:ten. Enwá:ton ó:ni entewatáteni ne ákte nón:we nikiawé:non ne owén:na. Akwé:kon wahatirihwanòn:we’ne aóntston kí:ken owennase’shón:’a.

Wa'karihwahnhotón:ko

Ne ioteríhonte kí:ken kahiatónhsera ne takarihwáthe’te tsi ní:ioht tsi wahontateweiennén:ta’ne ne ahontenenhrarò:roke. Ó:ni ne akahiá:tonke tánon’ aonterákwen tsi nahò:ten karihwanirá:ton tsi katokénhston ne Kanien’kéha Owén:na tsi ní:ioht tsi kahiá:ton.

Wa’thatiié:na ne ià:ia’k nihatinakerahserá:ke, neki’ ne Tyendinaga, Ahkwesáhsne, Wáhta, Ohswé:ken, Kahnawà:ke tánon’ ne Kanehsatà:ke, tánon’ ne koráhne nonkwá:ti (Ministries of Education and Training, of Culture, Tourism and Recreation). Akwé:kon wahatirihwaié:rite wahatíhsa, tsi katokénhston tsi ní:ioht tsi kahià:ton ne Kanien’kéha Owén:na.

Wahatirihwísa tsi tenhatihtharónnion tánon’ skátne tsi ia’tenhotirihwaién:ta’se nó:nen enhontenenhrarò:roke. Ohén:ton tahatiweiennén:ta’ne oh naho’tén:shon enkarihwà:rake. Né:’e tsi nikarí:wes wa’thatihtharónnion tsi kanakerahseraké:ron. Rotikstenhokón:’a, shakotirihonnién:ni, tehatiwennákhas tánon’ ne kwah ieká:ien tsi ronhrónkha akwé:kon ronwatihonkará:wi.

Akwé:kon tsi nihá:ti, ne ki’ ne tehatiia’toréhtha, kiakoniarotáhrhon, koráhne, tánon’ ne ronaterihón:ton ne ià:ia’k tsi kanakerahseraké:ron, teietshinonhwerá:tons tsi níkion wa’tisewarihwáhsnie’ne kí:ken tsi nahò:ten wahonterihwaténkia’te.

Kwah í:ken tsi ronatshennón:ni tánon’ né:’e ki’ kwah aonhá:’a é:neken tsi wa’thonwatinonhwerá:ton ne rotikstenhokón:’a tsi niió:re tsi é:so wahonwatirì:wawa’se.

Katokenhstánion

Ne ne “Thonakierénhton Rononhontsiakwe’ní:io Ronakiohkwaró:ron” ne 1990 shontakahá:wi wa’thatiristó:rarake ne “Tsi naiá:wen’ne ne taonsaionkhirihwa’serákwen ne onkwawenna’shón:’a aorihwá:ke ne Kionkwakierénhton Tewenhontsiakwe’ní:io”:

“Aetewakwatá:ko ne aontónhsheke ne aetewató:kenhste tsi tewahiá:tons tánon’ tsi tewatá:tis. Ó:ni tsi aetewakwatá:ko ne ohiatonhsera’shón:’a ne taionkwarihwathé:thake ne onkwawenna’shón:’a tánon’ tsi aetewató:kenhste tsi nitewahiatonhkó:tens.”

Ne aonhá:’a ohénton taetewá:taste ne akatokénhston tsi nitewahiatonhkó:ten ne aonkiesénhake tsi aiethirihón:nien ne Kanien’kéha.

Oh nahò:ten ne’ne katokenstánion?

Ontá:on tsi enkatokénhston ne ok nia’tekawén:nake ne aiota’karí:teke. Ionata’karí:te ne’ tsi niká:ien tho nikaié:ren. Ontá:on enkaién:take thé:nenk aetewáhshere tóka í:tewehre sha’taionkwa’nikonhraién’ta’ne.

Nek tsi ó:nenk tsi tentewatíha tsi nií:iot tsi enkionkwawennaké:tohte. Sewakié:ren enhsattoká’tsi ka’nón:we kiakohténkion tsi niiewennó:ten. Enhsáttoke ó:ni tóka eksá:’a iakóhthare, ón:wak ionteweiénstha, ó:ni ne rotikstenhokón:’a rotíhthare. Enhsattoká’tsi óni ne karihwakaratá:ton, nón:wa ne Ohén:ton Karihwatéhkwen, tóka ni ne khók tsi rotiká:raton. Né:’e ronwatirihwaién:ni ne Kanien’kéha Owén:na Katokenhston Kaioténhsera ne ahatirá:ko ne skahiatónhkwa akakwé:ni akarihwakwenienhstónhake tsi tekonttihánion tsi nitewawennó:tens ne Kanienkehá:ka.

Sénha iorihowá:nen ne akatokénhston ne tóka é:so tsi tekatíhen tsi nihatiwennó:tens ne onkwehshón:’a. Iah ne’ eh tha’tekonttihánion ne Ià:ia’k Nihonnonhontsiá:ke tsi nihatiwennó:ten’s. Ostón:ha tekonttihánion ne Kanien’kéha nek tsi akwé:kon ne’ ionkwa’nikonhraién:tas. Ne ne katokénhston, iah ne’ ne tekén:ton ne aonsonterihwáhton tsi tetewattihánion tsi nitewahronkha’tshero:ten. Kahwatsirakónhshon tánon’ tsi kanakerahserakè:ron ne’ nón:we enkarihwatákie tsi tekatíhen tsi nitewawennó:tens.

Ne ne aonsakonwaia’tahní:rate ne ok nia’tekawén:nake ontá:on tsi á:se’ enská:nahnhe ne owenna’shón:’a. Enkatokénhston ne raotihiatónhkhwa tánon’ enkakwatákwen tsi nenkaié:ren ne owén:nase akáhshon.

Sénha wakié:sen ne akatokénhston tóka káhshon ne ohiatonhshera’shón:’a ne tsi niiotiianerenhseró:ten tsi tekawennahsonterónnion tánon’ tekarihwathe’thákhwa tsi nahò:ten kén:ton ne owenna’shón:’a.

Ne orihwakwe’ní:io ne Kanien’kehá Owén:na Katokénhston Kaio’ténhsera ne akwé:kon ia’taionkwarihwaién:ta’se ne skátne tsi ní:ioht tsi aétewatste ne ohiatonhkwa’shón:’a tánon’ aetewarihwaní:rate tsi niiotiianerenhseró:ten tsi tekawennahsonterónnion. Ó:ni tsi aetewarihwakweniénhstake tsi tetewattíhen tsi nitewawennó:ten ne Ià:ia’k Nikanakerahserà:ke Kanien’kehá:ka.

Ne ki ia’kionkwarihwaién:ta’se ne rotikstenhokón:’a aiakhiniáhese tsi ní:ioht tsi entewahiá:ton ne Kanien’kéha owenna’shón:’a.

Oh nonkié:ren tsi aetewató:kenhste tsi ní:ioht tsi tewahiá:tons?

Ne ki’ aorì:wa ontá:on enkatokénhston ne Kanien’kéha Owén:na ne tsi ontá:on enionkwaién:take ne aionkwaia’takénhnha ne aiota’karí:teke tánon ne tósha aionkwá:ti ne onkwawén:na. Ne’ e éntewatsthe ne katkehshón:’a ónkak á:ienhre aiontéweienste ne okwehón:we raotiwén:na. Ne sha’té:iot, entewatewennará:ko tsi ní:ioht ne iethihsothokón:’a tsi rontá:tis.

Ne akwé:kon skátne tsi ní:ioht tsi aetewahiá:ton, sénha aonkiesénhake aiethirihónnien ne onkwehonwehnéha owén:na. Tánon’ akwé:kon ne shá:ka tsi akahiá:tonke ne kahiatonhsera’shón:’a akáhshon ne tsi ionteweienstahkhwahniónhkhwa áhontste’.

Iorihowá:nen’s ne kahiatonhsera’shón:’a (tsi nón:wa ní:ioht ne ratiienáhsne nón:we ieionkwatahkwenniá:ien tówa ni’ ne tsi ionteweiensthákhwa aorihwá:ke iewatahkwenniá:ien.) enwá:ton ne takawennanetáhkwen, aiokén:ta’ne tsi shé:kon iota’karí:te tánon teiotonhontsióhon aónston ne Onkwawén:na. Kátkek ónkak ientsiewennahnó:ten ne thé:nen iorihowá:nen. Ne ki onkié:ren tsi ontá:on enkaién:take ne kahiatónhsera.

Tánon’ tóka katokénhston ne Onkwehonwehnéha Owén:na, é:so enwá:ton eniionkwarí:wawase ne katkehshón:’a aetewaniáhese ne aetewahiatónnion tánon’ aetewahiatonhseronniánion ne iewennahnotáhkhwa’shón:’a.

Kanien'kéha Iehiatonhkhwa'shón:'a

Tsi ní:ioht tsi Takarihwatákie ne Kanien’kéha Iehiatónhkhwa.

Ne ne ohén:ton shahón:newe ne ratihnará:ken, kakararáhston ne thé:nen wateweién:ton. Ionkwaién:tahkwe ne karahstánion. Okara’shón:’a tánon’ tsi niiawénhseron akwé:kon tho ní:ioht tsi waterákwen. Tsi nahò:ten ronaterihwaseronniánion ne onkwehón:we, onekóhrha enhonkia’tanha’tsherón:ni tánon’ tho enhatí:raste ne aonsahonnehiahráhkwen.

Ne ne sha’té:kon iawén:re tewen’niáwe shontakahá:wi, ratitsihénhstatsi tánon’ ronákia’ke akwé:kon wa’thatiié:na tsi wahatihiá:ton ne Onkwehonwéhneha Owenna’shón:’a. O’serón:ni tsi ní:ioht tsi ratihiá:tons wahontenonwará:ko tsi wahatihiá:ton ne Okwehonwehnéha. Tékeni iawén:re ní:kon ne teiotiniatariiá:kon ohiatonhkwa’shón:’a ronátston tsi wahatihiá:ton ne ionterennaientáhkhwa tánon’ ne teierihwahkwá:tha. Akwé:kon ne iorihowá:nen kahiatonhsera’shón:’a tánon’ tówa sahiatonhserón:ni ne saientáhtshera, thó ní:ioht tsi waterákwen. Ká:ien ne O’serón:ni/Kanien’kéha tánon Kanien’kéha/O’serón:ni tekarihwathé:tha kahiatonhsera. Ratitsihénhstatsi rotihiá:ton nek tsi iah nonwén:ton tha’tehotiristohrará:kon.

Ne ne Ahkwesáhsne tánon’ Kahnawà:ke ratitsienhenstátsi rotíhson ne iewennonnià:tha, tóhka tewen’niáwe niiohserá:ke shitewátsta.1970 shontakahá:wi thonatáhsawen tsi ionteweiensthákhwa nón:we wahónste. Ne ne 1972 shontakahá:wi, iakotirihonnién:ni tánon’ tehatiwennaténies tánon’ rotikstenhokón:’a skátne ia’thotirihwaién:ta’se tsi ní:ioht tsi enhatihiaton. Wathatiié:na wahatihiatonhseronniánion ne ne áhontste tsi ionteweiensthákhwa ne Kahnawà:ke. Wa’kontí:ren ne kaieronnítstha aonkiesénhake ne onkwehonwehnéha ahatiwennahnó:ten ne ronteweiénstha. Tewáhsen niiohserá:ke nikarí:wes wahotiió’ten ne Kahnawa’kehró:non . Ne nón:wa rónstha ne akté:shon nón:we ne Kanien’kéha tsi ionteweienstahkhwaniónhkhwa .Ne nón:wa akwé:kon ne ià:ia’k nihatinakerahserá:ke ne Kanien’keháka, (ne ne Tyendinaga, Ahkwesáhsne, Wáhta, Ohswé:kon, Kanehsatà:ke tánon Kahnawà:ke) ne’e róntstha tsi ní:ioht tsi kakwatákwen ne aiehiá:ton ne ohkwehonwehnéha. 1972 shontakahá:wi nihonathiatonhkwarákwen.

Ne ne Kanehsatà:ke, ratitsihénhstatsi wahatihiá:ton, teierihwahkwà:tha wahatihiatonhserón:ni. Joseph Akwirén:te O’nahsakén:rat wa’thawennaté:ni ne O’seronni’kéha ohiatonhseratokénhti. Waháhsha ne Kanien’kéha ohiatonhseratokénhti tsi na’tekiátere ne 1869 tánon’ ne 1880 shontakahá:wi. Tho ne 1972 shontakahá:wi wa’tkontiié:na ne Kanehsatakehró:non tánon’ Kahnawakehró:non iakotirihonnién:ni ne wa’kontihiá:ton ne onkwawén:na. Ahkwesáhsne ó:ni né:’e róntsha tsi ratihiá:tons.

Ne sha’kahiatónhkhwa róntstha ne Wáhta tánon’ ne Kanehsatà:ke. Tsi nahò:ten ne iorihowá:nen kahiatónnion akwé:kon ne wátston ne tékeni iawén:re nikahiatónhkwake.

Ohswé:ken tóhka ne’ nihotíhson ne iehiatónhkhwa. Ne ne 1800 shontakahá:wi, Kiohrhenshà:ka ratitsihénhstatsi wahonterien’tatshén:ri ne kwah ó:ia nikahiatonhkó:ten. Ne wáhonste ne “d”, “g”, “y” tánon’ “z”. Tsi kí’ ní:ioht ne Kiohrhén:sha enhsatá:ti tho ki ní:ioht tsi enhshiá:ton, nón:wa ne “dagos” (cat), “gazere” (car), “yawegon” (tastes good). Ne ne Jamieson konwá:iats iehiatónhkhwa ne tewate’nienténhston. Ruth Isaac ó:ni iakóhshon ne iehiatónhkhwa ne aiakorí:wawase ne iakotirihonnién:ni ne akontiweientéhta’ne akontihiá:ton ne onkwehonwehnéha. 1988 shikahá:wi wahonthiatónhkwará:ko ne Ohswé:ken ne Kahnawa’kéha raotihiatónhkwa, tsi nón:we ne aóskon onkwehonwehnéha ionteweienstáhkhwa.

Ne ne Tyendinaga ne óni wahatiniáhese ne Kiohrhenshá:ka ratitsienhénstatsi raotihiatonhkwa’shón:’a “d”, “g”, “y” tánon’ “z”. Ohiatonhseratokénhti tánon’ teierihwakhwátha eh ní:ioht tsi kahiatón:nion. Ne ne 1984 shikahá:wi, tsi ionteweienstáhkhwa ontáweia’te ne onkwawén:na. Ne’e nón:wa shá:ka róntsha ne iehiatónhkhwa tsi ní:ioht ne Ahkwesáhsne, Kahnawà:ke, Kanehsatà:ke tánon’ Wáhta.

Kanien’kéha Iewennonnià:tha

Akwé:kon tsi ní:ioht tsi kahiá:ton ne Kanien’kéha ne wátston ne teiotiniatariià:kon ohiatonkwa’shón:’a, tsi ki’ ní:ioht ne Kiohrhénsha tsi kahiá:ton. Nek tsi ne Kanien’kéha, tho ne’ ní:ioht tsi enshiá:ton kwah tsi ní:ioht tsi sathón:te. Tékeni iawén:re nikahiatonkwake énhsatsthe nó:nen íhsehre ashiá:ton ne Kanien’kéha. Ne kí’ ne: “a”, “e”, “i”, “o”, “en” tánon’ “on” (Kontiwennísa’as) tánon’ ne: “h”, “k”, “n”, “r”, “s”, “t”, “w” tánon’ “y” (Kontihiatonhkwakwe’ní:io’s).

Akwé:kon ne Kanien’kéha tewatá:tis, tetewattíhen tsi na’tetewahronkha’tsherò:ten’s.

Tyendinaga ne kí’ ne rónstha ne “d” tsi ní:ioht ne “t”, ne tsi wá:ton ne karihwíson, nó:nen ne “t” tekiatahsón:tere ne kawennísa’s (a,e,i,o,en,on) ó:nenk tsi eh nikawennò:ten tsi ní:ioht ne “d”. Tenhsahsónteren ne Kontihiatonhkwakwe’ní:io’s tanon ne Kontiwennísa’s. Tekawennákhas énhsatste enhsewennón:ni.

Tsi ní:ioht tsi tekawennakhanion ne Kanien’kéha owenna’shón:’a; kontihiatonhkwakwe’ní:io’s tánon’ kontiwennísa’as tewahsonterónnion.

Enwá:ton akwé:kon tenwahsón:terake tánon iontkahthóhtha kahiatonhserà:ke akahiá:tonke. Ok thikawení:io oh nikawennò:ten ne Kanien’kéha, tekawennákhas enhsátste ne enhshiá:ton. Akwé:kon ne iá:ia’k nihatinakerahseraké:ron ne Kanien’kehá:ka, ne’e róntstha ne ahatihiá:ton.

Tsi Nikaié:ren Tsi Katokénhston Tsi Tewahiá:tons Ne Kanien'kéha

Ià:ia’k nihatinakerahserá:ke ne Kanien’kehá:ka ne Koráhne, tánon’ ne O’seronní:takon, tánon’ ne Wahstonhronon:ke nithoné:non wahontahsnié:non. Wa’thontátken tánon’ wa’hatirihonniánion tsi naiá:wen’ne akakwatákwen ne Kanien’kéha Katokénhston Kaio’ténhsera.

Tyendinaga, Wáhta tánon’ Ohswé:ken,Koráhne nonkwá:ti ratinakere. Kahnawà:ke tánon' Kanehsatà:ke, O’seronnì:takon ne ratínakere, ákta Kiokià:ke. Ok ne Ahkwesáhsne áhsen ne’ niiohóntsiake kiotahshá:ronte; Koráhne tánon’ O’seronnì:takon tánon’ Wahstonronòn:ke.

Onkwehonwehnéha Katokénhston Kaioténhsera

Ne kí’ ne “Ontario Ministry of Education” tánon’ ne “Literacy Branch(2)” (OMELB) wa’karihwísa ne aionkwarì:wawa’se ne onkwawén:na tósha aionkwáhton’se’.Thó kí’ nontá:we kí:ken ne aetewató:kenhste ne onkwawén:na. Ohwísta entewátka’we ne aionkwaia’takéhnha ne akatokénhston tsi tewahiá:tons tánon ne thé:nen enkionniánion ne nahò:ten aónston ne tsi ionteweiensthákwa. Ne ki’ ioterihwaién:ni ne OMELB ne aonsontà:kerahwe tánon aonsáhonste tsi nihá:tiwennò:tens ne Onkwehón:we.

“Ministry of Education and Training” (Met) konwá:iats ne ki’ ne iotérihonte ne aiakoia’takéhnha ne onkwehonwehnéha ronteweíenstha. “Ontario Training Adjustment Board” (OTAB) ne ne’ iakorihwawá:se ne ronatehiá:ron tówa tehonatohontsió:ni aonsahontéweienste ne raotiwenna’shón:’a. Áhsen iawén:re nia’tehatiwén:nake ne Koráhne nón:we ratinákere Onkwehón:we. Teiotonhontsióhon akatokénhston ne owén:na nó:nen kahiatonsera’shón:’a ontá:onk enkáhson tánon’ ne tóhsha aionkwá:ti ne owén:na .

Kanien’kéha Katokénhston Watenenhrahró:ron

23 shískare Tsiorhthorkó:wa 1993 shikahá:wi tonkié:renhte wa’karihwíneken’ne ne akatokénhston ne owenna’shón:’a. Ià:ia’k niwenhní:take nikaio’ténhseres tsi nikarihò:ten, tánon ne’e karihwaién:ni ne ahatirihwá:ren oh ní:ioht tsi akatokénhston ne Kanien’kéha owén:na. Ne kí’ aonhá:’a kaia’takwe’ní:io ne akahiatonhseraién:tane ne kahiatón:nion tánon’ ne taonsetewáhsnie’ne ne onkwawén:na.

A. Wahatirihwanón:we’ne Ne Tahatiié:na

Ne kí’ ne Literacy Branch wahonwatihón:karon ne kaié:ri nihatinakerahserá:ke ne Koráhne nenkwá:ti ratinákere, ahatitsienhaiénhsera ne Terontó, 22 shískare Tsiothorkó:wa, 1993 shikahá:wi. Ne’e kí:ken tehonatehontsió:ni ne ahatirihwatshén:ri-

• teionkwatehontsió:ni ken ne akatokénhston ne Kanien’kéha owén:na
• ka’nonwe ne kaié:ri nikanakerahserá:ke ahonthón:tate né tahoti’nikonhrhá:ren ne ohwísta tánon’ ahonterihwahténkia’te.

Ne kí’ kí:ken ratihsennarónnion thó iehón:ne’skwe Terontó wahatitsiénhaien...

Akwé:kon wahatirihwanón:we’ne ne akatokénhston ne Kanien’kéha owén:na. Tyendinaga nenkwá:ti thonateríhonte wahatirihwanón:we’ne ahonterihwahténkia’te ne kaio’ténhsera. Tho ne’ kí’ ó:nen wahatihiatonhserón:ni ne (MET) tánon’ ne Kanien’kéhá:ka tsi tenhatiié:na kí:ken nahò:ten rotiio’ténhsere, tánon’ ienshatirihwénhawe tsi niká:ien wahatitsiénhaien tánon’ ienshakotihró:ri ne ohén:ton rón:nete towa’ shí:ken ahatirihwanón:we’ne.

Ne ne 4 shískare Enníska 1993 shikahá:wi, tekeníhaton sahatitsiénhaien, Ahkwesáhsne nón:wa nenkwati. Iakoterihónte Rosemarie Sunday wa’enenhraró:roke. Thó:ne kí’ ne kaié:ri niháti ronateríhonte wahontatshén:naren tánon’ wahatirihwanón:we’ne ne tahatiié:na, ne ki’ ne’ “Minister of Education and Training” tánon’ ne Tyendinaga, Ahkwesáhsne, Wáhta tánon’ Ohswé:ken.

Ne kí:ken ronaterihón:ton wahontatshennarónnion, Earl Hill (Tyendinaga), Steve Williams (Ohswé:ken), Steve Stock (Wáhta) tánon’ Mike Mitchell (Ahkwesáhsne). Akwé:kon wahatirihwanón:we’ne tsi Tyendinaga enkaíe:na ne ohwístha tánon’ ne enwatenikón:raren tsi ní:ioht tsi enwátston tánon’ enkaía:khon. (tówa ihsere ahsatkáhto neTekaíe:nen Karihwanhnonhwé:on ne kí ne kahiatónhsera ska’én:ion.)

Ne kí:ken tonahtká:wen ne ohwísta ne aetewatenenhraró:roke né’e aorihwá:ke ne akatokénhston ne Kanien’kéha owén:na, “Ministry of Education and Training” (MET), “Ministry of Citizenship” (CIT) tánon’ “Ministry of Culture, Tourism and Recreation” (CTR) (Kwah ne’ thiká:te ne (CIT) tánon’ (CTR) tahóntka’we ne ohwísta.)

B. Wa’thatihthá:ren

Ne ne 5 shískare Enniskowa 1993 shikahá:wi, Glenda “Sam” Maracle, ne ronwatiio’ténhshe ne Tyendinaga ratiienahsne, ia’onténniehte tekaristohrará:kon wahonwatihón:karon ne ià:ia’k nihatinakerahsera:ke, ne ahontahsnié:non akaweiennentá:’on tsi tewatenenhrarohrókhe, tánon ónhka’k aiontatéhnha’ne ne aontaieniarotáhrhoke kí:ken tewatenenhrarohrókhe.Iewatenniéhton ó:ni ne kahiatónhsera ne ahatihsere tsi ní:ioht tsi akanenhronníhake tánon’ ó:ni tsi nikahnha’tsheró:ten ronné:saks.Teionkwe’tátshonk:’ne ià:ia’k nihatinakerahsera:ke wahonwatiia’tará:ko ne tahatiia’torehtánion. Akwé:kon ronhronka ne Kanien’kéha, tánon’ thóha akwé:kon ronateweiénston tsi ní:ioht tsi tekakhanion ne owenna’shón:’a , tsi nikarí:wes ronteweiénsthakwe ne asahkotirihónnien.

Tsi niió:re ne 17 shískare Enniskó:wa 1993, wahononkwe’taién:tane ne tehatiiatoréhtha. 8 shískare Onerahtóhka 1993, wahatitsíenhaien ne “Tehatiia’torehtha”. Wa’thatihtharónnion oh ní:ioht tsi enkakwatákwen tánon’ tsi nia’awenonhákie kí:ken enwatenenhraró:roke.Ó:ni tsi ní:ioht tsi enhonwatirihwaién:hahse ne rononkwehshón:a tánon’ ne enhonténhnha’ne ne ohén:ton tenié:ta’ne. Ó:ni to nikarí:wes ienká:ko ne ahonwatirihwaién:hahse, tánon’ tsi nikahá:wi tánon’ kátke enwatenenhraró:ron.

Tehatiia’toréhtha Raotiio’ténhsera

Ne kí:ken kahiatónnion ne entá:on’k enhatíhsere ne tehatiia’toréhtha:

1. Entá:onk tsi enhatiia’tohronhakié:son tsi ni karí:wes kanenraró:ron.
2. Ia’tenhotirihwaién:ta’se nahò:ten enkatokénhston.
3. Enhatirihwanòn:we’ne nahò:ten enkatokénhston ne tsi ní:ioht tsi tewahiá:tons.
4. Enhatikwatá:ko nahò:ten enhatihsere tsi tekawenna’khánion.
5. Enhonterien’tatshén:ni oh nakaié:ren ne owén:nase akáhson.
6. Akwé:kon akahiá:tonke ne owennaká:ion tánon’ nahò:ten kén:ton.

15 shískare Onerahtohkha 1993, wa’thontátken ne tehatiia’toréhtha ne ahonténhnha’ne ne ónhka ohén:ton tenié:ta’ne kí:ken watenenhrarohrókhe. Dorothy Karihwénhawe Lazore ki’ wahshakotiia’tará:ko. Ne kí:ken kahiatónnion ne entá:onk eniéhsere:

• Enkieniarotáhrhoke ne enhatitsiénhaien.
• Tho taionterahtánion kí:ken ià:ia’k nikanakerahseraké:ron tánon’ ahonwati’nikonhraientáhten oh niiawénhsere ne onkwawén:na.
• Enierí:wenhte tsi nikahá:wi entewatenenhraró:roke ne ne ià:ia’k niwenhní:take niió:re.
• Akwé:kon eniehiá:ton tsi nahotirí:wawen ne shahontenenhraró:roke.
• Akwé:kon tenkawénnatenion nahò:ten kahiá:ton ne watenenhraró:ron aorihwá:ke.
• Ienhonwanatenniéhten ne “M.E.T.” tánon’ ne wisk nikanakerahserà:ke.

Wa’thatiíena ne Dorothy Karihwénhawe Lazore tánon’ ne tehatiia’toréhtha tsi nikarì:wes wahatitsiénhaien ne rotikstenhokón:’a, tánon’ iakotirihonnienni, tánon’ ne tehatiwennakhahsions. Tekeni ia’tká:iente tsi ia’ekwátho akwé:kon ne ià:ia’k nihatinakerahserá:ien. Tehatiiatorehtha wahatihiatonhserón:ni ne nahò:ten akáhseron, tánon’ ahotinikonhraién:ta’ne oh nitewakiéhrha.

Thó ní:iohte’ tsi kakwatakwen ne netahatihtaronnion akwé:kon ne kanakerahseraké:ron ne Kanienkeha rontatis, tánon’ aontakonwaia’tánón:na nahò:ten waterihwahténkion. Ne:’e ne aontónhsheke kwah akwé:kon tsi nihá:ti tahontatenikonhrhá:ren kí:ken katokenhston ne Onkwawénna.

Ne kí:ken ne kiakoniarotáhrhon entá:on’k eniakoió’ten:

• Eniakón:ni kari’wanontónnions kahiatónhsera. Tenhatiié:na ne tehatiia’toréhtha.
• Enierihwahserón:ni tsi nikahá:wi tenhontátken.
• Tenhontátken ne rononkwehshón:’a, enwakiahiaksehrò:kten, tánon’ o’karahsnéha.
• Enierihó:wanahte ka’nón:we nenskatsienhaién:take.
• Enhonwatiia’tará:ko tánon’ enhonwatirihwaién:hase ne ratiia’takwe’ní:io.
• Eniehiá:ton tsi ní:kon enietsiénhaien tánon’ tsi nahó:ten wa’thatihtharónnion.

Ne kí:ken wahonwatiri’wanón:tonhse’ ne ronnón:kwe:

1. Oh nahò:ten ne’ aorì:wa akatokénhston ne owenna’shón:’a?
2. Oh nonkié:ren tsi enhón:nehre’ ne ronón:kwe ne akatokénhston ne owenna’shón:’a?
3. Iohrhá:rats ken ne aón:ton ne énskak akaién:take tsi ní:ioht tsi akahiá:tonke ne owén:na ne ià:ia’k nikanakerahserá:ke?
4. Oh nahò:ten ne Kanien’kéha owén:na kwáh aonhá:’a teiotonhontsióhon ken’niakaié:ren.
5. Oh nahó:ten ne Kanien’kéha owén:na kwáh aonhá:’a teiotehontsióhon akatokénhston?
6. Íhsehre’ ken ne ià:ia’k nikanakerahserá:ke ronónha ahatitó:kenhste’ tsi ní:ioht tsi rontá:ti?
7. Oh nahó:ten íhsehre neniá:wen’ne nó:nen enkatokénhston ne Kanien’kéha owén:na ne tsi tewanákere?
8. Oh nahó:ten tenionkwarihwa’serákwen tówa enkatokénhston ne onkwawén:na?
9. Óh káti’ ní:se’ nahò:ten sanonhtó:nion tsi enkatokénhston ne onkwawén:na?
10. Íhsehre ken, teiotonhontsiohon ken ne akatokénhston ne onkwawén:na?
11. Íhsehre ken thók ó:nen nitsionkwate’shennò:ten ne akatokénhston ne ne tóhsa aionkwá:ti ne onkwawén:na?
12. Tówa enkatokénhston ne onkwawén:na iohrhá:ratst ken ne aionkwá:ti tsi nitewahronkh’tsherò:ten?

Tyendinaga

5 shískare Onerahtohkó:wa, 1993 shiiohseró:ten, wahonwatirihwaién:hahse ne kahwá:tsire kanèn:ra tánon’ 6 shískare Onerahtohkó:wa 1993, wahatitsiénhaien ne Tyendinaga owén:na Okíohkwa. Ne kí:ken ne kiakoniarotáhrhon, wahonwati’nikonhraientáhten tsi ní:ioht tsi kahiatón:nion tánon’ karihwanonhwé:’on oh nahò:ten iakoterihwatenkia’tonhákie tánon’ wa’kionrénia’te kahiatónhsera ne kari’wanón:tha tsi nahò:ten iakoio’tá:kie sók ne wáhontste’ wa’thatiia’torehtá:nion.

Ne kí’ kwáh wa’thatiia’torehtá:nion tsi na’tetewattihá:nion tsi nitewahronkha’tsheró:ten’s tánon’ tsi ní:ioht tsi tewahiá:tons.Akwé:kon wahatirihwanón:we’ne ne akatokénhston ne Onkwawén:na.Wa’thonwatirihwathé:ten ne kiakoniarotáhrhon tsi nahó:ten kaio’tenhserá:ien.

Wahatirihwanón:we’ne ne iewennonniá:tha akatokénhston. Tánon’ akwé:kon ne ià:ia’k nikanakerahserá:ke ia’thotirihwaién:ta’se ne sha’nikón:ra aón:ton tánon’ akwé:kon ne shá:ka tsi aetewahiá:ton. Sha’katsienhén:ta’ne ne Tyendinaga, ne kí:ken tahónhtka’we ne takaia’toréhton:

1. Akatokénhston ne owenna’shón:’a ne akwé:kon ionkwa’nikonhraién:ta’s.
2. Aiethiniáhese’ ne rotikstenhokón:’a ne taionkhi’nikonhrathè:ten ne nahò:ten kén:ton ne owenna’shón:’a tánon’ ka’nón:we nikiawé:non.
3. Aetewarihwakweniénhstake tsi ní:ioht tsi tetewattíhen tsi nitewahronkha’tsheró:ten.
4. Ne ne kwáh iowennaká:ion’s enwátston tsi entewató:kenhste.
5. Aetewató:kenhste tsi niká:ien kwáh enhatiniáhese ne ronón:kwe.
6. Aiethiniáhese ne nia’teionkwehonwehtsherá:ke eh tehonatohétston tsi nahò:ten ionkwaio’tá:kie tsi akatokénhston ne owenna’shón:’a.

Ne aonhá:’a wahonten’nikón:raren ne tóhsa ahoná:ti tsi nihonronkha’tsheró:ten. Wahonwatihró:ri ne kiakoniarotáhrhon tsi iáhse’ thahoná:ti tsi nihonronkha’tsheró:ten ne tóka enkatokénhston ne ratihiatónhkhwa. Shé:kon ki’ ó:kia’ke iah tethonehtáhkwen.

Wáhta tánon’ Ohswé:ken

8 shískare Entákta Onerahtohkó:wa 1993 shiiohseró:ten, wa’thontátken ne Ratinien’kehá:ka ne Ohswé:ken tánon’ Wáhta thonahténkion tánon’ wa’thatihthá:ren. Ohná:ken sahatitsiénhaien, 11 & 12 shískare, Onerahtohkó:wa 1993 shiohseró:ten, ne kahwá:tsire tánon’ ratiia’takwe’ní:io ne owenna’shón:’a, ne tahatiia’torehtá:nion nahò:ten ó:nen kakwatá:kwen tánon’ nahò:ten shé:kon tehonatehontsió:ni.

6 shískare Ohiáriha 1993 shiohseró:ten Wáhta nón:we wahatitsienhá:ien ne rotikstenhokón:’a tánon’ iakotirihonnién:ni tánon’ ne Onkwehonwehnéha rontá:tis tánon’ ne thó ratinakeré:nion ne roti’nikonhrotárhon ne onkwehonwehnéha ronteweiénstha. Wa’thonwatirihwathé:ten ne kiakoniarotáhrhon tánon’ ne tehatiia’tore:tha kanèn:ra nahò:ten ne’ kén:ton ne akatokénhston ne owenna’shón:’a tánon’ oh nonkié:ren tsi rotitsienhá:ien. Wa’kionré:nia’te ne kahiatónhsera ne kari’wanóntha.

Awententa’ónke 7 shískare Ohiaríha, 1993 shiiohseró:ten Ohswé:ken nón:we wahatitsienhá:ien ne ahonwatirihwaién:hahse ne Ohswekenhró:non. Teionkwè:take ne tehatiia’toréhtha kanèn:ra, tánon’ ne kiakoniarotáhrhon wa’thontátken’ ne aóskon Onkwehonwehnéha iakotirihonnién:ni. Takonwatihiatónhseron ne kari’wanóntha, wa’thatiia’torehtá:nion tánon’ wa’thatihtharónnion. Wa’konní:ron ne iakotirihonnié:ni tsi entá:onk enkatokénhston ne owén:na tánon’ skátshon tsi ní:ioht tsi entewáhsere tsi tewahiá:tons. Ne ne akwé:kon ne ià:ia’k nihatinakerahserá:ke ratiksa’okón:’a akwé:kon ne shá:ka akahiá:tonke tsi nahò:ten enhontstá:nion.

Ne:’e ne Kiakoniarotáhrhon tánon’ ne tehatiia’torétha kanèn:ra tahontá:ti tánon’ wahonthró:ri oh niiawen’enhá:kie ne katokénhston owén:na aoríhwake. Ó:ni tsi ní:ioht tsi kakwatakwenhá:kie ne entewatenenhraró:roke tánon’ tsi ní:ioht tsi enhonwatiia’tarakohá:ton ne ronón:kwe.

Ne ki’ne 11 shískare Ohiaríha, 1993 shiiosheró:ten, Ohswé:ken nón:we wahatitsienhá:ien ne rotikstenhokón:’a. Ne kí:ken wahatihthá:rahkwe tsi niió:re tsi iorihowá:nen ne Kanien’kéha owén:na tánon’ tsi niió:re tsi teiotenhontsióhon ne aonsontóhnhete’ ne Onkwawén:na. Ne ki’ ne rotikstenhokón:’a ahonwatiniáhese ne se’ wi’ ratirihwaienté:ri tánon’ thó ahatiia’tarakiéhson tsi nikarí:wes katsienhaientá:kie’s. Ne kwa aonhá:’a ieká:ien tsi ronhrón:kha ne Kanien’kéha tánon’ ne sénha é:so’ ronaterièn:tare na’kawennó:ten ne Kanien’kéha. Wahonakié:sen’se ne rotikstenhokón:’a ne owennase’shón:’a ahontewennonniá:nion. Wahón:nise ne khók kaién:táhkwe’ ne Kanien’kéha owén:na tánon’ ne khók róntsthahkwe’.

Kahnawà:ke tánon’ Kanehsatà:ke

15 shískare Onerahtohkó:wa, 1993 shiiohseró:ten kiakoniarotáhrhon tánon’ kaié:ri nihá:ti ne tehatiia’toréhtha kanèn:ra né:’e ne Kahnawà:ke tánon’ Kanehsatà:ke nithoné:non,wa’thontátken tánon’ wa’tehshakotirihwathé:ten ne Onkwehonwehnéha Iakotirihonnién:ni, Iotikstenhokón:’a, ratihiatonhserón:ni tánon’ ne ratiráhstha’ tánon’ ne Onkwehonwehnéha rontá:tis. Ne:’e wahatihthará:kwe ne katokénhston kaio’ténhsera. Ne ne kaié:ri nihá:ti tehatiia’toré:tha kanèn:ra,wa’thonwatirihwathè:ten ne tho rón:ne’s tsi ní:ioht ne M.E.T. tánon’ ne tehonanikiohkwakén:nion kanèn:ra, tsi rotiriwanonhwé:’on tánon’ rotihiatonhserón:ni. Ok ne kiakoniarotáhrhon wa’thonwatirihwathé:ten ne’ oh nonkié:ren tsi entá:onk tsi enhonwatirihwaién:hase tánon’ oh nahò:ten enkarihontá:ko ne entewatenenhraró:roke. Kari’wanónhtha kahiatónhsera wa’thonrénia’te tánon’ wathatiia’torehtá:nion.

Wathatinenhrakháhsi tánon’ skanenhrátshon tsi wa’thatiia’torehtá:nion. Kwáh akwé:kon tsi nón:we ni kahiá:ton ne“Owén:na” ó:ia’ nahò:ten sahatinatónhkwe’, wahonní:ron “tsi ní:ioht tsi kahiá:ton” ensewáhtston. Ne kí:ken akwé:kon ia’thotirihwaién:ta’se, ne ne’:e khók akatokénhston ne tsi ní:ioht tsi enkahiá:tonke ne Kanien’kéha tsi ní:ioht ne owén:na ken’niakaié:ren. Akarihwakweniensto’n tsi na’tetewattihá:nion, tsi ní:ioht tsi kionkwawennake’tóhtha. Wahatirihwanón:we’ne ne:’e ne tóhsa thé:nen taonsakaté:nion. Kanó:ron tsi ní:ioht tsi tetewattihá:nion.

Ne kí:ken ne 16 shiskare Ohiaríha, 1993 shiiohseró:ten kiakoniarotáhrhon tánon’ ne tehatiia’toréhtha kanèn:ra wa’thontátken tánon’ wahatitsienhá:ien ne Kanehsata’kehró:non rotikstenhokón:’a, tánon’ ne kwáh ieká:ien tsi ronhrónkha ne onkwehonwehnéha, iakotirihonnién:ni, tánon’ ratihiatonhserón:ni. Kwáh tsi nikarí:wes katsienhá:ien thó nikarí:wes akwé:kon Kanien’kéha owén:na wahóntste’ tsi wahontá:ti.

Kiakoniarotáhrhon taierihwakétsko ne Kanien’kéha owén:na kaieronnítston aorihwá:ke tánon’ tsi ní:iore ó:nen ní:we tsi ronwatirihwaién:ni ne ià:ia’k nihatinakerahserá:ke,ne:’e ne O’seronníhne tánon’ Koráhne, nonkwá:ti ratinákere. Wahonwatina’tón:hase oh niiawénhsere ne enhontenenhraroró:ke ne Kanien’kéha owén:na katokenhston. Wahonwatina’tón:hase tsi niiohtonhá:kie ne Kanien’kéha Onkwawén:na tsi tewanakeré:nion. Ne ó:ni’ wahonwati’nikonhraientáhten énska tsi nahò:ten ionkwarí:waien taiohétston ne:’e ne akwé:kon ne ia:ia:iàk nikanerahserá:ke ne:’e shá:ka tsi aetewahiatónhseke ne onkwawenna’shon:’a. Sok na:’a nen’ ne:’e enwá:ton ne shá:ka entewaniá:hese ne nahò:ten enkahiatonhseronniánionke iewennahnotáhkhwa’shón:’a.

Akwé:kon kí:ken tsi niháti thó rón:ne’s wahatirihwanón:we’ne tsi teiotehontsió:hon ne thó ní:ioht tsi akakwatá:kwen. Wahonní:ron ne kanèn:ra, é:so’ teiotté:nion ne Onkwawén:na tsi náhe ne 1800 shontaiohseratákie tánon’ iah kí’ nonwén:ton teiohtón:’on.Toka enkatokenhston enioia’tahnírha’ne tánon’ enkaia’tató:ken’ne tsi niió:re tsi é:neken tsión:ni’ ne onkwaweianeráhtshera. Tánon’ ne kanèn:ra wahatirihwanón:we’ne ne Kanien’kéha owén:na khók enwátston nó:nen enwatenenhraró:roke ne kowá:nen, tánon’ enkakwatá:kwen ne takawennaté:nion tówa shi enhontá:weia’te’ ne iah tehoti’nikonhraién:ta’s ne Kanien’kéha owén:na. Tánon’ nó:nen tenkaristohrará:kon ne kahiatónhsera tsi ní:ioht tsi kaio’tén:’en ne Kanien’kéha Owén:na katokénhston tetsiá:ron kiohrhèn:sha tánon’ ne Kanien’kéha enkahiatonnión:ke ne kahiatonhserá:ke. Akwé:kon wahatirihwanón:we’ne ne thó iahón:ne nó:nen enwatenenhraró:roke.

Ne kí:ken iahatíhewe tsi wahatitsiénhaien:

1. Akatokénhston ne tewahiatónhkhwa ne Kanien’kéha tánon’ ne aionkhirí:wawase ne ne ronateweiénston tsi niiorihó:tens ne tsi nitewahronkha’tsheró:ten
2. Takarihwathé:ton tsi ní:ioht tsi tenkaténion ne tewahiatónhkhwa tánon’ nahó:ten ionateríhonte ne kaieronnitstánion.

Ahkwesáhsne

28 shískare Onerahtohkó:wa 1993 shiiohseró:ten ne kí’ ne Ahkwesáhsne wa’thontátken tánon’ wa’thatihtharónnion ne rotikstenhokón:’a tánon’ Kanien’kéha owén:na iakotirihonnién:ni, tánon’ ne Kanien’kéha rontá:tis. Ne kí’ ne kwáh wa’thontká:neren ne owennaká:ion aonsóntston nó:nen enkawennonniánionke ne owennase’shón:’a.

Ne kí’ ne kiakoniarotáhrhon wahonwatina’tón:hahse tsi ní:ioht tsi ronaterihwaserón:ni ne M.E.T. tánon’ ne ronákiake ià:ia’k nihatinakerahserá:ke. Ne kí’ akwé:kon wahonwati’nikonhraientáhten tsi niiawénhsere ne “Kanien’kéha Owén:na’ Katokénhston Watenenhrarohrókhe” tánon’ oh nonkié:ren tsi teiotehontsío:hon ne tahatihtharónnion. Wahonwati’nikonhraientáhten ó:ni tsi ní:iohte tsi wa’karihwíneken’ne ne “Kanien’kéha Owén:na Katokénhston Kaio’ténhsera”.

Nó:nen wa’erihó:kten tsi wahonwati’nikonhraientáhten, ne kí’ nón:wa sahatihtharáhkwe ne kari’wanón:tha kahiatónhsera. Akwé:kon wahatirihwanón:we’ne tsi ioiánere ne ne khók akatokénhston tsi ní:ioht tsi tewahiá:tons ne Kanien’kéha tánon’ tóhsa thé:nen aonsterí:ston ne owén:na Ókia’ke wahón:nere sénha é:so’ enionnianión:ke ne Kanien’kéha kahiatonhsera’shón:’a tánon’ iewennahnotahkwa’shón:’a, tánon’ katke’kshón:’a enkaién:ta’ne ne tsi nón:we iehiatonhseronniá:tha akwé:kon enwá:ton sha’téntewatste’. Ne kí’ kí:ken ne Ahkwesáhsne tahóntka’we ne takaia’toréhton:

1. Ia’tekarihwaién:ta’n ne iewennonniá:tha enwátston.
2. Ia’tekarihwaién:ta’n tsi ní:ioht tsi tewahiá:tons.
3. Ia’tekarihwaién:ta’n ne kaienteríhston tánon’ ka’niká:en enwátston.
4. Enka’nikonhraientahton tsi ní:ioht tsi tekonttihá:nion tsi titewawenníneken’s.
5. Eniohronhá:ke tsi niiotiianerenhseró:ten tsi tekawennahsonterónnion.
6. Enkarihwíson tsi niiotiianerenhseró:ten tsi tekahiatonhkwahsonterónnion.
7. Enkaién:take tsi nitewawennò:tens ne ohén:ton.
8. Enwaterákwen ne teskontewennakié:ren’s.
9. Enkatokénhston ne owen:na tsi ní:ioht tsi kahiá:ton ratiksa’okón:’a raotirì:wa.

Ne ki’ ne 11 shiskare Ohiaríha 1993 shiiohseró:ten, Ahkwesáhsne nón:wa nón:we sahatitsiénhaien. Kiakoniarotáhrhon tanon’ ne tehatiia’toré:tha kanèn:ra wa’thontátken ne ohén:ton rón:nete ne tsi ionteweienstahkhwa’nionhkhwa, tehonnikiohkwakén:nie’s, tsi ionteweienstáhkhwa iakorihwawá:se’ kanèn:ra, ratihiatonhserón:ni rotí:io’te tánon’ ne Onkwehonwehnéha Iakotirihonnién:ni.

Tsi na’á:wen’ne tsi Wa’thatihtharónnion

Ne kí’ ne 26 shískare Onerahtohkó:wa tehatiia’toré:tha kanèn:ra tonsahontátken tánon’ tonsahatiia’tó:rehte oh niiohtonhá:kie kí:ken ronwatirihwaién:ni. Wa’é:ron ne kiakoniarohtáhrhon akwé:kon ne Kanien’kehá:ka wahatirihwanón:we’ne ne akatokénhston tsi ní:ioht tsi tewahiá:tons. Ne kí’ ne tehatiia’toré:tha kanèn:ra tánon’ ne kiakoniarotáhon tánon’ ne M.E.T. ohén:ton rón:nete, wahatika’én:ien tsi niió:re ní:we’ nahò:ten waterihwahtenkiá:ton. Ne ne tehatiia’toré:tha kanèn:ra, akwé:kon wahatirihwanón:we’ne ne iaontahsón:terake tsi niiohtonhá:kie ne kí’ ne ahonwatirihwaién:hase ne ronatatén:ron ratinakerahseraké:ron.

Ontenhni’tó:kten ne Onerahtóhkó:wa,akwé:kon káhson tsi tehatihtháhrha ne iah tehonnonkwehón:we kanenhrashón:’a, Ahkwesáhsne, Kanehsatà:ke tánon’ Kahnawà:ke. Ne khók ronatatén:ron ne Ohswé:kon, Tyendinaga tánon’ Wáhta. Akwé:kon kí’ káhson tsi niió:re ne Ohiiaríha. Kahiatónhsera wa’kaiá:ken’ne tsi nahò:ten watkenní:son tánon’ tsi nahó:ten wahatihthá:rahkwe ne ratinakeré:nion tánon’ kahsenna’shón:’a kahiatón:nion thonwaná:wi ne tehatiia’toré:tha kanèn:ra.

Ne kí’ ne Wáhta énskak ne rónstha tsi ní:ioht tsi ratihiá:tons. Ok ne Tyendinaga tánon’ Ohswé:ken kaié:ri ne’ nihóntstha. Ne kí:ken konwatí:ia’ts ne akwé:kon tsi ní:kon wahatiién:tere’ne; Jamieson, Isaacs, Brant, David Maracle, Pictograph, Sulpician, tánon’ Swan. Akwé:kon kí’ wahatinón:we’ne tsi ní:ioht tsi enkatokénhston.

Ahkwesáhsne tánon’ Kahnawà:ke tánon’Kanehsatà:ke kwáh aonhá:’a ronakiohkowá:nen wa’thatirihwáhsnie’ne. Ne khók kí’ tsi Tyendinaga kwáh aonhá:’a é:so’ wahatitsienhá:ien. Áhsen niwáhsen tékeni nihá:ti (rotikstenhokón:’a, iakotirihonnién:ni, ka’nistenhsera tanon’ ka’níhsera) wa’thatirihwáhsnie’ne ne Kahnawà:ke tánon’ Kanehsatà:ke. Áhsen niwáhsen énska nihá:ti wa’thatirihwáhsnie’ne (rotikstenhokón:’a, iakotirihonnién:ni, tsionkwè:ta khok ne ka’nisténhsera) ne Ahkwesáhsne. Tsiá:ta iawén:re nihá:ti wa’thatirihwáhsnie’ne ne Tyendinaga (ka’nistenhsera, rotikstenhokón:’a, iakotirihonnién:ni). Ok ne Ohswé:ken tánon’ Wáhta tewáhsen énska nihá:ti wa’thatirihwáhsnie’ne.

Ne kí:ken kahiatón:nion ne nahò:ten wahonterien’tatshennión:ko tsi nikarí:wes wa’thatihtharónnion.

Wahonterien’tatshén:ri:

1. Tensewahtharón:nion ne rotikstenhokón:’a ne ne onkwehonwehnéha rontá:tis.
2. Enkahiá:tonke tsi nitewawennò:ten.
3. Akatokenhstón:ke ne owén:na.
4. Akatokénhston ne ohiatonkwa’shón:’a.
5. Enkahiá:tonke nahò:ten teskontewennakié:ren’s.
6. Enkahiá:tonke tsi ní:ioht tsi tekonttihá:nion.
7. Tsi naho:ten’shón:’a kén:ton.
8. Enkahiatonnión:ke ne owennaká:ion tánon’ enwaterákwen.
9. Enkakwatákwen tsi ní:ioht tsi tenkawennakhashión:kwen.
10. Enkarihwíson tsi nahò:ten tkaié:ri tánon’ tsi nahò:ten iah tetkaié:ri.
11. Tsi ní:ioht tsi kionkwawennake’tóhtha tánon’ tsi ní:ioht tsi tetewattihá:nion.
12. Owennase’shón:’a enkawennonniá:nionke.
13. Enkahiá:tónkie ne kwáh é:so’ tewátstha.
14. Enkakaraién:take tsi nikiawé:non, tsi kahiá:ton.
15. Enkatokénhston, tánon’ ionaktó:tak ne taonsakaté:nion.
16. Tetsiarónhkwen enkaién:take. (Kiohénsah tánon’ ne Okwehónwehneha)
17. Enwathrorihéke ne tsi ní:ioht tsi kakwatakohá:ton, tánon’ tsi tekonttihá:nion.
18. Ratiksa’okón:’a raotirihwá:ke tsi enkatokénhston ne Kanien’kéha.
19. Tetewataterihwakweniénhstak.
20. Akwé:kon skén:nen akén:hake.
21. Énska’k tsi ní:ioht tsi enkahiá:ton ke ne owén:na.

Ne kí’ tsi niió:re akwé:kon wa’thatihtharónnion ne kiakoniarotá:hon, kaié:ri niwáhsen sha’té:kon niionkwè:take enhonwatihón:karon ne ahatitsienhaiénhsera, ne Tyendinaga nó:nen enkatokénhston ne owenna’shón:’a.

Ne ki’ne ne rotikstenhokón:’a, ratihiatonkwahserón:nis, iakotirihonnién:ni, ronhrónkha ne Kanien’kéha, tánon’ ne onkwehonwehnéha ronathiatonhseraweiénhston, tánon’ ne tehonanikiohkwakén:nion kanèn:ra tówa ni’ ne ne ohén:ton tehonwatitáhston. Ne kí’ akwé:kon enhonwatihón:karon ne thó iahonné:sheke.

Ne kí’ ne 30 shiskare Ohiaríha 1993 shiiosheró:ten tonsahontátken ne tehatiia’toréhtha kanèn:ra tánon’ ne kiakoniarotárhon tánon’ ne M.E.T. ohén:ton tehonwatitáhston. Ahkwesáhsne nón:we wa’thontátken tánon’ sahatika’én:ion tsi ní:ioht tsi kakwatakwenhá:kie, tánon’ tsi nahò:ten kwáh í:ken tsi teiotehonsió:hon ne aonthroriá:ton tsi tkatsién:haien. Enhonwatiia’tará:ko kióhton niionkwé:takehakie ne ahatitsienhaién:sera ne Tyendinaga tánon’ ne kí’ ienshatirihwén:hawe tsi nón:we thonahténkion. Ne kí’ ó:ni’ wahatikwatá:ko tsi ní:ioht tánon’ tsi nahò:ten enkahtharáhkwen. Ne ke wahatirí:wenhte’ ne 17 shiskare Seskéha tsi niió:re ne 20 shískare Seskéha 1993 niiosheró:ten, tsi enkatsienhaién:take ne “Kanien’keha Owén:na Katokénhston Watenenhraró:ron”.

Ne ne kiakoniarotáhrhon wa’é:ron akwé:kon ne ià:ia’k nihatinakerahserá:ke ronwatiia’tará:kwen ne ahatitsién:haien wahatirihwanón:we’ne ne akatokénhston ne owén:na.

É:so’ tsi ioiánere ne tsi nahò:ten tahonhtka’wá:nion tsi nakaié:ren. Ne kí’ ne énska tahónhtka’we tsi nakaié:ren wahonní:ron ne kí’ ne rotikstenhokón:’a tánon’ ne é:so’ rontá:ti ne onkwehonwehnéha ahonwatiniá:hese, tánon’ né:’e aontahontó:rokte’ nó:nen enkatokénhston ne Kanien’kéha owenna’shón:’a. Ne kí’ ne kwáh iorihwakaión:’on tsi karihonnién:ni ne Kanien’kéha owénna enwatston tánon’ iah thé:nen tha’taontté:ni tsi ní:ioht tsi tetewattihá:nion tsi tewatá:tis. Thó enkarákwen tsi ní:ioht tsi entewahiá:ton ne Kanien’kéha tánon’ skátshon tsi ní:ioht tsi éntewatste’ ne ohiatonhkwa’shón:’a.

Áhsen niiorí:wake wa’hatitshén:ri ne takaia’toréhton: 1. iewennonniá:tha (ka’niká:ien enwátston tánon’ to: nikahiatónhkwake) 2. Tsi ní:ioht ne owennase’shón:’a tsi enkawennonniánonke 3. Tsi ní:ioht tsi enkahiá:tonke. Áshen iawén:re niiorí:wake wahatitshén:ri ne takaia’toréhton ne tsi ní:ioht tsi enkahiá:tonke.

1. j káton d káton t
2. tenhse’niòn:kahre kontiwennísa’as (on, en)
3. sh
4. f káton wh
5. d káton t tánon’ th
6. y káton i
7. ti káton ki
8. h
9. i (tso káton tsio)
10. tekawennia’ks
11. epenthetic kontiwennisa’s
12. z káton k
13. í:ions kontiwennísa’s

Nó:nen á:se’ owenna’shón:’a enkawennonniá:nionke wentá:on’k ne ne ià:ia’k nikanakerahserá:ke rotikstenhokón:’a tenhatiia’torehtá:nion. Ne kí’ tsi nikarí:wes kakwatakwenhá:kie ne akatsienhaién:take, kiakoniarotárhon tánon’ ne tehatiia’totéhtha kanèn:ra wahonwanaterihó:tahse ne rotikstenhokón:’a oh nakaié:ren nó:nen wentá:on’k owén:nase’ enkakwatá:kwen. Oh nakaié:ren ne kwáh tsi kiohtè:ronte’ nón:we aontontahsharón:ten. Ensewátston ken ne owenna’shón:’a ne iah sótsi tetsitewaniahé:sen tánon’ ó:ia’ nahò:ten skén:ton tánon’ o:ni ne ionkhiní:hen owenna’shón:’a.

Othorè:ke É:neken Nonkwá:ti Kiohóntsiaien

Ne ne shontahatitsién:haien ne Honolulu, thó nón:we ia’ierihwaientéhrha’ne, ne kiakoniarotáhrhon tsi rotitokénhston ne wísk nihatiwén:nake ne Dene, othorè:ke é:neken nonkwá:’ti nón:we, (NWT) “National Literacy Secretariat” wahonwatirí:wawa’se ne kiakoniarotáhrhon tánon’ ne M.E.T. kanèn:ra,Yellowknife niahón:ne. Ne:’e ne sénha ahonaterièn:tara’ne oh nihotiié:ren tsi rotitokénhston tsi kahiatonnion tsi nihatiwennó:ten.

Ne kí’ ne Ohiaríha 2 shiskare tsi niió:re ne 7 shiskare 1993 shiiohseró:ten, kiakoniarotáhrhon tánon’ ne M.E.T. kanèn:ra thó Yellowknife iahón:newe. Wa’thontátken’ tsi nihá:ti ne kwáh ohén:ton rón:nete ne Dene Owén:na Katokénhston Kaio’ténhsera. Ne ki’ ne Athapaskan tánon’ Inuit owén:na rontá:tis ne othorè:ke é:neken nonkwá:ti kiohóntsiaien.

1970 shiiohseró:ten ne kiokierénhton shahatirihwínekenhte akatokénhston ne wísk nihatiwén:nake ne othorè:ke é:neken nonkwá:ti kiohóntsiaien. Kanenna’ké:ne 1985 shikahá:wi, ne ne Koráhne waterihwatkén:se wa’kanenhrón:ni ne Onkwehon:we Raotiwenna’shón:’a tahoti’nikonhrhá:ren. Tsióhsera khók ia’ká:ko 1986 sók thó iahatihiatonhserá:ren ne káhson waterihwathró:ris. Wahatirihwá:ren ne kanèn:ra, tsi oié:ri niiohserá:ke enkáhsonke enkatokénhston ne owén:na. 1987 shiiohseró:ten kí’ thonatá:sawe ne Dene ne owén:na katokenhston kaiotenhsera.Tsiohsera nikarí:wes nikaio’ténhseres. Ne kí’ wa’kahén:te ne akatokénhston tsi ní:ioht tsi ratihiá:tons, tánon’ ahotiién:ta’ne nahò:ten ahatí:sere nó:nen ratiwennonniá:nions tánon’ nó:nen ratihiá:tons, tánon’ tsi ní :iot tsi enthotiwennakè:tohte’ ne wísk nihatiwén:nake .

Ne ki’ kí:ken ne kwáh téiotohontsióhon akaio’tén:èn, ne ahonwatihretsiá:ron akwé:kon ne onkwehón:we ahatihiatonhseraientehrha’ne tánon’ tówa’ shí:ken rón:nehre’ takaristohrará:kon tsi nahò:ten rotíhson, tánon’ kí’ ne tóhsa aónhton ne Dene raotiwén:na. Wahatinenhrahserón:ni onhkaré:shon enhotiió’ten. Tsieia’tátshon ne wisk nihatiwén:nake wahonwatiia’tará:ko, ne ki’ ne rotikstenhokón:’a, ronwatirihonnién:ni tánon' ne kwáh ronhrónkha ne wahotiió’ten. Ne:’e ki ne teioniatariià:kon iewennonnià:tha wahontenonwará:ko tánon' wahatitó:kenhste tsi ne:’e enwátston tsi enkahia:tonke ne wisk nihatiwén:nake ne Dene. Ne kí’ nón:wa tentehskaén:ion tsi nahò:ten iorihontákwen tsi rotitokénhston ne owén:na. Akwé:kon rotíhson tánon’ rotitokénhston, tánon’ tehotiristohrarà:kon nahò:ten róntstá:ne tsi ionteweienstáhkhwa tánon’ tsi rati’terón:ton.

Watenenhraró:ron

Ohentónhkha tsi watenenhraró:ron Wahatiriwahseronniánion

Ne kí’ ne ákta shikahá:wi tsi na’teiotonhontsióhon aontenenhraró:ron, 5 shiskare Seskeha, wa’thontátken tánon’ sahatitsién:haien tsi niiawénhsere. Ó:ia’ ó:ni, tewenhniserá:ke 9 tánon' 10 shískare 1993 shiiohseró:ten Tyendinaga nón:we tahatitsién:haien . Tho kí’ ne’ nón:we kiakoniarotáhrhon, tánon’ ne tehatiia’toréhtha kanèn:ra wathontátken Marianne Mithune iontákia’ts. “Berkley” ionterihwaienhstahkhwa’ kó:wa, “California”, nón:we kiakoió’te ronwatirihonnién:ni.Wa’ontateniá:hese ne taierihwáthe’te tsi ní:ioht tsi akahiá:tonke ne owenna’shón:’a.

Ne kí’ ne shontontenhniserakié:renhte wa’thontátken ne kiakoniarotáhrhon tánon’ ne tehatiia’toréhtha kanèn:ra ne Prof. Marianne Mithune, ne wahatihthá:rahkwe’ tsi ní:ioht tsi enkakwatá:kwen ne akahiá:tonke ne owén:na.tánon’ oni tsi nahò:ten iohrhá:rats enkarihonta:ko kí:ken enwatenenhraró:roke. Ne kí’ ne Professor Mithune taierihwakétsko tsi nahò:ten kwáh kaia’takwe’ní:io nó:nen enkatokénhston ne owén:nen. Wa’kierihwáthe’te’ nahò:ten ne’ ne akahía:tónke ne owenna’shón:’a, tánon’ tsi niió:re tsi iorihowá:nen ne aóntston ne kaieronnítstha nó:nen kahià:ton ne Kanien’kéha owén:na. Wa’ehthà:rahkwe tsi na’tekonttihá:nion, tsi na’tetewahronkha’tsherò:ten, tánon’ o’ni tsi ní:ioht tsi kahía:tónkwe ne wahón:nise’, tánon’ tsi nenkaié:ren ne owén:nase’akáhson’.

Ne tekení:haton wenhniserá:te tsi wa’thontátken ne kí’ né’e ne akwé:kon tsi nihá:ti ratí:teron wahotinaktó:ta’ne ne thé:nen ahatiri’wanón:ton tóka ni’ aontahontá:ti.

Nó:nen enhstó:kenhste ne owén:na wentá:on’k ne’e kí:ken enhserihwahserón:ni’; tsi ní:ioht tsi tekahiatonhkwakhánion, tsi ní:ioht tsi tekawenna’khá:nion, tsi ní:ioht tsi kahiá:ton, tánon’ tsi nenhsié:re ne á:se’ owén:na enhsonniá:nion. Onteri’wanón:ton ó:ni, kwáh ken orihwí:io tsi ne tesatonhontsió:ni ne akatokénhston? Tó:ka’ enhsí:ron “hen!” Oh nonkié:ren? tánon’ oh nahò:ten enkatokénhston?

Ne kí’ ne’ ne katokenhstá:nion ne:’e tekaká:nere ne ohiatonhkwa’shón:’a tsi ní:ioht tsi enwátston, tánon’ tsi ní:ioht tsi enwathroríheke tánon’ enkahiatónnionke. Ne kí’ wentá:on’k tenkaia’toréhton tó ní:kon tánon’ ka’niká:ien enwátston ne ohiatonhkwa’shón:’a tekawénnia’ks ó:ni tánon’ ne kaieronnítstha - ne ne é:neken niekáhas tánon’ tewa’sénhtha tsi nón:we ne kwáh entehsakwísron.1972 shikahá:wi thonatá:sawen róntstha kí:ken tsi ní:ioht tsi ratihiá:tons.

Ne kí’ é:so’ ensarì:wawa’se nó:nen áhsehre ahsewennahnó:ten ne Kanien’kéha.

1. Se’nionhsakón:shon Tenhse’nión:kahre

Tékeni ne iewennonnià:tha, tenhse’nión:kahre nó:nen ensenà:ton, ne:’e ne “en” tánon’ “on”.

2. Tekawénnia’ks

Iorihowá:nen ne tekawénnia’ks ne Kanien’kéha owén:na. Ia’tenkatá’stsi nó:nen sahthá:re. Ne kí:ken karáhston (’) wátston nó:nen kahiá:ton. Thó nón:we nenhsetshén:ri tsi nón:we tekà:ia’ks ne owén:na tsi kí’ nón:wa nikawennò:ten ne: a’én:na (bow), onenon’ónsera (cucumber), tánon' óksa’ (hurry-up). Tenwatté:ni ne tekawénnia’ks (’), kawennénhtha tánon' teiotsistóhkwake (`:) ienwá:ton nó:nen tenhsewennaté:ni. Tsi ki’ ní:ioht nó:nen kanon’tí:io tenhsewennatén:ni, onòn:ta iensewaton.

Ne ó:ni sha’té:ioht, tenwatté:ni ne “tkawennénhttha tánon’ teiotsistóhkwake”(`:), tekawénnia’ks ienwá:ton (’) nó:nen thé:nen ienhsahsónteren ne owén:na tánon’ tenhsewennaté:ni. Tsi ki’ ní:ioht nó:nen à:there ienhsahsónteren wa’therí:io ienwa:ton.

3. “h” (ienhsatonserá:reke)

Sewakié:ren iah tháhsatste’ ne “h”. Sewakié:ren o:ni kwáh wentá:on’k tsi enhsátste’ ne “h”. Tsi niká:ien ne ratihiatonhseraienté:ri ne rotikstenhokón:’a, róntsthakwe ne “h” nó:nen enhatihiá:ton. Nó:nen énhsátste ne “h” enkahiatonhkókerike tsi ní:ioht tsi entisawennaké:tohte, tánon’ tenkaté:ni nahò:ten íhsehre ahsí:ron. Ska’én:ien tsi na’tekiattíhen ne “wahsé:ton” (it is counted) tánon’ “wahséhton” (it is hidden).

Kí:ken ohiatónhkwa “h” kwáh í:ken tsi ioia’takéhnhat tsi ní:ioht tsi wátston. Nó:nen sátston ne “h” sénha ensakié:senhse ne ahsewennahnò:ten tánon’ aesa’nikonhraién:ta’ne ne Kanien’kéha.

4. Kontiwennisa’s “a” “e” “i”

Áhsen nikahiatónhkwake ne ne kí’ ne’ kiohrhèn:sha’ konwatina’tónhkhwa “epenthetic” “ a “ “ e “ “ i “ .
Ne:’e wátston ne aonkiesénhake tsi aontesawennakè:tohte. Tsi na’tekíatere tsi kiohtehrón:ton nón:we niwátston ne “epenthetic” “a” “e” “i”.

Tsi ki’ nón:wa ní:ioht ne: kana:takon, a’the:rakon, wa’kahtahkwahní:non, kahón:wakon.

• Tsi ieiotewén:nate, tsi na’tekiátere ne kahiationhkwakwe’ní:io tánon' ne tekawénnia’ks non:we niwátston ne “ epenthetic E “
  éntene’
• Tsi na’tekía’tere ne “ t,” “ k,” toka’ ni “s” tánon' ne “n” “r” “w” toka’ ni “y” o:ni nón:we niwátston ne “ epentheic E “.
  

5. Tsi na’tetewatewennattí:hen

Ne kí’ nón:wa sakarihwíhneken’ne tsi na’tetewatewennattí:hen. Prof. Mithune wa’é:ron tsi ní:ioht tsi tewatá:tis thó ní:ioht tsi wentá:on’k entewahiá:ton, thók nón:we iah thaionkwá:ti tsi na’tetewattihá:nion tówa enkahiá:tonke. Ne kí’ kwa wahonterihwakwí:sron ne tóhsa ahoná:ti tsi ní:ioht tsi thontá:tis, sótsi ne:’e kaia’takwe’ní:io wathró:ris tsi nón:we tisaténkion.

Ókia’ke ne owenna’shón:’a wátston ne “w” tánon’ ensathón:te’ne tsi ieiotewén:nate. Ne kí’ nen né’e kaia’takwe’ní:io ónhka ióntstha.

Ne:’e ó:ni tekonttíhen ne “ ti ” káton “ ki ” tánon' “ tsia ” káton “ tsa ”.

Ne ki akwáh iorihowá:nen ne aonthroríhake tsi tkaié:ri arenhákien tsi tekonttíhen. Shé:kon sénha é:so’ saiakwawennatshenrión:ko tsi nón:wa ní:iot ne:

Ne kí’ nón:wa saionkhina’tón:hase oh ní:ioht ne owennase’shón:’a tsi akakwatákwen, Áhsen niiotikiohkwá:ke wentá:on’k enhsátste’ nó:nen sewennonniánions:

Tsi nahò:ten sa thará:kwen ne:’e ne tsi naho’tén:shon,
Tsi nikontiia’tó:ten,
Nahò:ten ioterí:honte, tóka’ ni’ tsi ní:ioht tsi watoriá:nerons.

1. Tsi Nikontiia’tó:ten

É:so’ ne owenna’shón:’a thó ní:ioht tsi kionatáhsawen, watró:ri tsi nikontiia’tó:ten ne naho’tén:shon. Thó ní:ioht tsi konwatina’tónhkwen tsi nikonkiéhrha tówa ni’ tsi nikontiia’tó:ten.

Ókia’ke ne katshé:nen ne:’e konwatina’tónhkwen tsi ní:ioht tsi ronathón:te ionaterakarehráhston.

Ókia’ke ne katshé:nen aoierón:ta thaonate’nienténhston.

2. Tsi Nahò:ten ioteríhonte

Ókia’ke ne owén:nase ne konwatina’tónhkwen tsi nahó:ten ioteríhonte.

3. Tsi ní:ioht tsi iotoría:neron, ioió’tenhs, tóka’ ni tsi rotiío’tenhs.

4. Tsi Ní:ioht Tsi seniahé:sen

Ne kí’ kí:ken tewenhniserá:ke taionkhiiatahsáhwha’se’ ne nahò:ten aiakwahthá:rahkwe’ nó:nen entewatehnenraroró:ke Seskeha.Wa’erihwá:ren ne Prof. Mithune tsi ne ioiánere ne o:ia taonsetewatátken nó:nen ne ienkáhewe ne akaio’ten:’en ne tsi niiotiianerenhseró:ten tsi tekawennahsonteronnion’.Wá’enhre tsisénha ne’ karí:wes teiotonhontsióhon tsi nikaio’tenhseró:ten.

Ne kí’ ne 10 shiskare Seskéha 1993 wahonwatihón:karon shiiohseró:ten akwé:kon wa’thontátken ne ià:ia’k nihatinakerahserá:ke ne Kanien’kehá:ka tánon’ wahatitsiénhaien.

Kanien’kéha Owén:na’
Katokénhston Watenenhraró:ron

Kaié:ri niwenhniserá:ke katsienhaién:tahkwe’ ne aorihwà:ke ne akatokénhston ne Kanien’kéha owenna’shón:’a. Tyendinaga Kanien’keháka tsi thatinakerahserá:ien nón:we tkatsienhaién:tahkwe’, 17 shiskare Seskéha tsi niió:re ne 20 shiskare 1993. Akwé:kon iehón:ne’skwe ne ià:ia’k nihatinakerahserá:ke tsi niká:ien ronwatiia’tarákwen ne Tyendinaga, Wáhta, Ohswéken, Ahkwesáhsne, Kahnawà:ke tánon’ ne Kanehsatà:ke. Wa’thatirihwahsnie’ne ne ne rotikstenhokón:’a, iakotirihonniénni, ratihiatonhserón:ni, rontá:tis ne Kanien’kéha tánon’ ne tehatiwennakha’hsions. Skatne ia’thónkieste, kenkiohkwakwé:kon tsi wahontkennísa, tánon' o:ni wa’thonwatikhahsión:ko ken’nikenkiohkwà:sa’s tsi wa’thatihtharónnion. Ne:’e khok ki’ ne kenkiohkwakwé:kon on:ton ne thé:nen wahatirì:wenhte, nó:nen skátne tsi ia’thotirihwaién:ta’se.

Akwé:kon ne iehón:ne’skwe wahonwatirihwaién:hase tsi nahò:ten tenkaia’toréhton. Wa’thatinenhrakháhsi iahià:kshon nihá:ti ne skanén:ra wahatinenhronnianion. Tehniiáhse ne tehniia’toréhtha raononkwè:ta tahniniarotáhrhoke tsi ni karí:wes wa’thatihtharónnion. Tsi kí’ niió:re ne thé:nen akwé:kon wahatirihwanón:we’ne thóne ki ó:nen iahatirihwá:ren ne kenkiohkwakwé:kon.

Tekwanonhwerá:tons

17 shiskare Seskéha 1993 shiiohsero:ten, teiotonhontsióhon ahsatatshennínion’te. Ne kí’ ne18 shiskare Seskéha 1993 shiiohsero:ten ne:’e ne ohén:ton í:rate ne Tyendinaga Chief Earl Hill, wa’teshakononhwerá:ton ne ronón:kwe ne ià:ia’k nihatinakerahserá:ke. Nó:nen waháhsa ne Chief Earl Hill, ne nón:wa ne ronwahonkará:wi aontahatá:ti Timote Karetu, ne kí’ ne ohén:ton í:rate ne Maori Raotiwén:na (Language Commission) ne New Zealand nón:we, wahshakotahronká:ren.

Kahonkará:wi Tahatá:ti

Timote Karetu wahathróri tsi nón:we thohténkion 1958 shiiohseró:ten ne’ nikaháwi rotitokénhston ne raotiwén:na. Ne kí’ ne New Zealand raotikó:ra wa’akohró :ri ne ahatitó:kenhste ne raotiwenna’shón:’a tánon’ akwé:kon ne Maori raotihiatonhsera’shón:’a akatokénhston tsi ní:ioht tsi akahiá:tonke. Wahén:ron,”tówa isewéhre ne Kanien’kéha owén:na aóntston, wentá:on’k kí’ thó ní:ioht tsi enkakwatákwen ne aontónhseke akwé:kon ne Kanien’kehá:ka enwá:ton ahatiniáhese”.

Thó kí’ ne níkioht tsi nón:we thohténkion.Tsi nahò:ten kahiá:ton ne kahiatonhserá:ke akwé:kon tsi nihá:ti ne nia’tehonhronkha’tsherá:ke ne Maori ratikwénie’s áhontste. Wahahthá:rahkwe’ ne ne:’e khok akatokénhston ne kahiatónnion owén:na iah ne aiontá:ti aorihwà:ke. Akwé:kon ó:ia na’tehonhronkha’tsheró:ten ne khók ki’ tsi akwé:kon tehontate’nikonhraién:ta’s nahò:ten rotihtharáhkwen. Wahèn:ron, tówa tesewatonhontsió:ni ne Kanien’keha kahiatónnion ahatiwennahnó:ten ne kwáh tsik nón:we, wentá:on’k kí’ ne tensewatká:neron ne akatokénhston tsi ní:ioht tsi sewahiá:tons. Wahahtharáhkwe tsi na’tekonttihánion tsi ní:ioht ní:’i tsi tewatá:tis. Tsi niká:ien ne ronhrónkha’s enhatikwé:ni enhonthró:ri nahò:ten kén:ton ne owén:na. Tówa akwé:kon nahò:ten rohtharáhkwen sa’nikonhraién:ta’s iah kí’ thé:nen thakaió’tate, arenhákien tóka ó:ia niharonhka’tsheró:ten tsi róhthare tánon’ iohrókhon ne owén:na ne iah ní:se tehsátstha. Ó:nenk tsi ensa’ni konhraién:ta’ne tsi nahò:ten kén:ton. Iah kí’ ne ónwa’k tahonatahsawákie ronteweiénstha ne owén:na tánon’ kiohrhénsha’ khók ronhrónkha, iah kí’ ne thahoti’nikonhraién:ta’ne.

Ne kí’ nó:nen ne ensewahthá:rahkwe ne akatokénhston tsi kahiá:ton ne sewawén:na, ia’teietshiianonhtonnión ne ónwa’k ronteweiénstha. É:so tsi wentá:on’k enietshiié:nawa’se. Ne ionhrónkha ne okwehonwehnéha iah thé:nen thaiakohwíshen no:nen kahía:ton né tsi iakoterièn:tare nahò:ten kén:ton ne owén:na tánon’ iakoterièn:tare ka’nón:we kaieronnítston. Ok ne, ónwa’k ronteweiénstha kwáh iah thénen thaiakoia’takéhnha’ ne tówa iah káneka thé:nen tekaieronnítston ne owén:na. Ok tánon’ ne iah é:so teionhrónkha, iah thaiekwé:ni aiewennahnó:ten tánon’ aionhtró:ri nahò:ten kén:ton.Tsi nikion ne iethirihonnién:ni, teiotonhontsióhon aiethirì:wawa’se, kwah tsi ní:kon entewakwé:ni, ne on:wa’k ronteweiénhstha.

Tsi Nahò:ten Karihwíson

Nónen waháhsa tsi wahtshionkwatá:ti ne ronwahonkará:wi, ne kí’ ne tehatiia’toré:tha wahontenenhrónni ne aontahatirihó:wanahte nahò:ten karihwison ionkwaio’ténhsere tsi ionkwatenenhraró:ron.

Ne kí’ kí:ken ne tsi nahò:ten karihwisa’ánion:

• enkakwatá:kwen ne akatokénhston tsi ní:ioht tsi tewahiá:tons
• enkakwatá:kwen ne tsi niiotiianerenhseró:ten tsi tekahiatonhkwakhánion ne owenna’shón:’a, tánon’ tsi ní:ioht tsi enkaieronnítston.
• Enkakwatá:kwen oh nenkaié:ren nó:nen owén:nase entewatewennonniá:nion.

Iewennonnià:tha

Ne kí’ tahonkié:renhte wahatihthá:rahkwe ne kenkiohkwakwé:kon, oh na’kahiatonhkó:tens enwátston. Akwé:kon ne Kanien’kehá:ka ne:’e róntstha ne teiotiniatariiá:kon ohiatonkwa’shón:’a. Wakié:sen ki’ ne’ tsi wa’tewatóhetste’. Ne kí’ ne tehatiia’toréhtha kanèn:ra, skátson tsi wahonthró:ri oh ní:ioht ne Kanien’keha tsi ratihiá:tons, tsi nón:we nithonenónhseron. Ne:’e tahontó:rokte’ ne aontahontá:sawen tahatiia’torehtánion tánon’ tahatihtharónnion oh ní:ioht tsi enkakwatákwen ne akatokénhston tsi ní:ioht tsi entewahiá:ton.Iá:ia’k nihá:ti tahontá:ti ne tehatiia’torehtha raotinén:ra ,shatiia’tatshon ne iá:ia’k nikanakerahserá:ke nón:we nithonenónhseron.

Ne:’e kí:ken kaieronnítstha wátston ne ónwa nikaháwi:

Tsi niió:re wahatíhsa ronwatina’tónni, sók wathatinenhrakhahsión:ko ià:ia’k nikanèn:rake, wahatinenhrón:nianion oié:ri nihá:ti ne skanèn:ra. Ne kí’ kí:ken ià:ia’k nikanèn:rake wahonwatiri’wanón:tonhsene: ahatirì:wenhte tsi ní:ioht tsi enkahiá:tonke ne Kanienkéha tsi niká:ien ne ohiatonhkwa’shón:’a enwatston, tánon’ tsi ní:ioht tsi enkaieronnítstonhake. Akwé:kon ahatirihwanón:we’ne, sók iaonsahatirihwenhawe nó:nen ne kenkiohkwakwé:kon enshontenenhraró:roke.

Ne kíken akwé:kon wahatirihwanón:we’ne ne Kanien’kéha ohiatonhkwa’shón:’a enwátston.

Kontiwennísa’s:

Aa, Ee, Ii, Oo, En en, On on

Kontihiatonhkwakwe’ní:io’s:

Hh, Kk, Nn, Rr, Ss, Tt, Ww, Yy

Kaieronnítstha

Ne kí:ken ne Kanien’kéha konwatina’tonhkwa ne kaieronnítstha
(‘:) Kawennakará:tats tánon’ teiotsistóhkwake (Rising tone with length)
(‘) Tekawénniaks (Glottal stop)
(´) Kawennakará:tats (Rising tone)
(`:) kawennénhtha tánon’ teiotsistóhkwake (Falling tone with length)

Kaieronnítstha Tsi Nahó:ten Sá:ton

(?) Kari’wanóntha Kaieronnítstha
(“ ”) Teiakowennáhkhwa Kaieronnítstha
(.) Tekatahstha Kaieronnítstha
(,) Tka’seronnénhtha Kaieronnítstha
(!) Kanehrakwáhtha Kaieronnítstha

Tsi ní:ioht ne owén:nase enkáhson:

Ne kí’ ne Seskéha 19 shískare 1993 shiiohseró:ten, káhson ne Kanien’kéha owenna’shón:’a ne iah teionkwawennaién:tahkwe “vowel,” “consonant,” “alphabet” tánon’ “syllable” ne kí’ kí:ken enkawennatshénrion ne Kanien’kéha éntewatste. Akwé:kon ne ronwatiia’tarakohá:ton wa’thonte’nikonhrakén:ni, tánon’ wahatihiatónion, ne raotiwenna’shón:’a, tánon’ nahò:ten wahatíhsa, tánon’ sahonwatirihwahéhrhahse’ ne kenkiohkwakwe:kon. Thó kí’ nón:we akwé:kon ia’thatí:iehste’ tánon’ wahatirakohá:ton ka’niká:ien enwátston.Thó:ha akwé:kon ne wahontewennonniánion, ne tahatika’én:ion tsi nikaiéhrha tówa ni tsi nahò:ten wathró:ris.

Ne kí:ken kahiatónnion ne tsi nahò:ten tahónhtka’we.

Kí:ken owenna’shón:’a iahshakotirhwahéhrhahse ne kenkiohkwakwé:kon ne tahatihtharónnion tánon’ ia’tahotirihwaién:tase. “Kahiatonhkwakwe’ní:io” ki’ wahtirá:ko aonston ne kiohrhén:sha owén:na “consonant” tánon’ “Kontihiatonhkwakwe’ní:ios” aonston tóka’ tóhka’ ní:kon.

Ne kí:ken kahiatónnion ne tsi nahoten tahonhtkawe.

Ne:’e ó:ni kí:ken kahiatónnion ionsahatí:ieste tsi ó:nen kenkiohkwakwé:kon sahontkennísa.

Áhsen nikawén:nake - Kawennon:nis Kawennonniá:tha tánon’ Tekawennakhas - tahontka’we ne Kiohrhén:sha owén:na “syllable”. Tekawennákhas ki’ ia’thotirihwaié:ta’se ne aonston.

Ne kí’ kí:ken wahatitó:kenhste ne Kanien’kéha owenna’shón:’a enwátston.

Ne kí’ ne 20 shískare Seskéha 1993 shiiohsero:ten, ne ne kaieríhaton wenhniseratá:kie shikatsiénhaien, thó ne ó:nen sahatika’én:ien tánon’ wahatirí:wenhte. Wahatitó:kenhste ne Kanien’kéha owenna’shón:’a tsi ní:ioht tsi enkahía:tonke tánon’ wahonterien’tatshén:ri oh nenkaié:ren ne owén:nase akawennonniánionke. Akwekon wahatirihwanón:we’ne tsi énhontste ne “y” ne Tyendinaga tanon ne Ohswé:ken tsi thatinakerahserá:ien.

Kahonkará:wi Tahatá:ti

Ne kí’ ne ohna’kénhkha tahatáti Mr. Gary Wilson, M.P.P., Kingston né:’e tehotiié:nen ne “Minister of Education tánon’ Training”. Ne kí ne’ wahathró:ri tsi nahò:ten tekarihwáhsnie tánon’ kakária’ks. Wahèn:ron tsi ó:ni ká:ien ne aiakorì:wawa’se ne ratiksa’okón:’a tówa iah tehaweientéhtas. Ne kí’ ó:ni’ wahèn:ron iekarihwá:reks ne aontáweia’te ne ionteweienstahkhwa’kó:wa ne nia’teionkwehonwehtsherá:ke raotiwén:na. Lakehead University (Ionteweienstahkhwa’kó:wa) tánon’ Mohawk College (Kanien’kéha Ionteweienstahkhwa’kó:wa) ó:nen kí’ né’e iotaweiá:ton ne onkwehón:we raotiwén:na. Thó kí’ ní:ioht tsi kaieronní’tstha ne kakoráhsera tsi tekarihwáhsnie’. Sénha kí’ nón:wa tsi niióhseres ne 1995,” ne:’e ne Onhontsiakwé:kon tsi Ratinakerénion ne rononkwehón:we aóhsera”.

Ohna’kénhkha Tonsahontátken
26 shískare 1993 shiiohseró:ten

Ne kí’ ne ohna’kénhkha tonsahontátken ne tehatiia’toréhtha kanèn:ra tánon’ ne kiakoniarotáhon tánon’ OTAB kahnhà:tshera. Ne:’e ne taontahatika’én:ion tsi nahò:ten kahiá:ton ne watenenhraró:ron aohiatonhsera tánon’ ahatirihwahní:rate tsi nahò:ten onterihwà:ren tsi watenenhrarò:ron.

Ó:nen ohén:ton shitkahiá:ton tsi akwé:kon kí’ wahatirihwanón:we’ne tsi nahò:ten wa’thonnóhetste ne ià:ia’k nihononhontsiá:ke; Tyendinaga, Ahkwesáhsne, Wáhta, Ohswé:ken, Kahnawà:ke tánon’ Kanehsatà:ke. Ne kí’ ne akatokénhston tsi ní:ioht tsi tewahiá:tons tánon’ tsi nenkaié:ren tsi enkahiá:tonke ne Kanien’kéha owén:na. Esó:ha tsi wahoti’nikonhraién:ta’ne tsi niiorihowá:nen nahò:ten waterihwahténkion tsi nikarì:wès wa’kiontstikáhwha tsi kanakerahseraké:ron tánon’ wa’thatihtharónnion ne kiakoniarotahrhon.Tsi ní:kon kaio’tén:’en ne ohén:ton tsi watenenhraró:ron, ok ó:ni ne Seskéha nikahá:wi watenenhrarò:ron. É:so tahónhtka’we tsi niká:ien ronwatiia’tarakohá:ton ne ahatitsiénhaien ne ià:ia’k nihatinakerahserà:ke. Wa’oiáneren’ne tsi onttsiénhaien, tánon’ é:so’ wa’akorihónnien tsi teiotonhóntsohon akatokénhston ne owén:na. Tóka akatokénhston ne Kanien’kéha kahiatónnion é:so tsi enionkwaia’takehnha ne tóhsa aionkwá:ti, tánon’ ne aonsontónhete ne onkwawén:na tsi tewanakerénion ne Kanien’kehá:ka. Akwé:kon ki wahatí:nahne tsi nahó:ten rowatirihwaién:ni tsi nihá:ti wa’thatirihwahsnie’ne.

Nó:nen enhatirihwanón:we’ne ne tehatiia’toréhtha kanèn:ra tsi ní:ioht tsi kakwatákwen tánon’ tenkaristohrarákon ne watenenhraró:ron aohiatónhsera thó:ne ienwatenniéhton tsi tehonnikiohkwakénnies ratiienáhsne tánon’ enthontatshennarónnion akwé:kon ne ià:ia’k nihatinakerahserà:ke tsi wahtirihwanón:we’ne ne aónston ne Katokénhston Kanien’kéha Owén:na.

Wahatirihwá:ren ne Kanien’kéha Owén:na’ Katokénhston Kanenhrarò:ron

Wísk niiorí:wake wahonwatirihwáhrhahse ne rotitsienhaién:tahkwe ne akatokénhston tsi ní:ioht ne Kanien’kéha tsi kahiá:ton. Akwé:kon wahatirihwanón:we’ne ne né’e aóntston tsi nahò:ten tewátstha nón:wa, ne kí’ ne teiotiniatariiá:kon ohiatonkwa’shón:’a, tekeni iawén:re nikahiatónhkwake. Wahatirihwá:ren tsi ní:ioht tsi enkaieronnítston, tánon’ tsi ní:ioht tsi enwátston ne kahiatonhkowá:nens, tánon’ ne kanehrakwahtha kaieronnítstha tánon’ tsi ní:ioht tsi enkakwatákwen ne owén:nase akawennonniánionke. Ne kí’ kí:ken wísk niiorì:wake enwátston ne enkatokénhston tsi ní:ioht tsi enkahiá:tonke ne Kanien’kéha owenna’shón:’a.

Tsi Nahò:ten Wahatirhwá:ren

1. Teiotiniatariiá:kon ohiatonhkwa’shón:’a tékeni iawén:re nikahiatónhkwake enwátston.
   A, E, H, I, K, N, O, R, S, T, W, Y

2. Ne kí:ken enwátston ne enkaieronítston ne Kanien’kéha owén:na
   • (`:) kawennénhtha tánon’ teiotsistóhkwake (Falling tone with length)
   • (´:) Kawennakará:tats tánon’ teiotsistóhkwake (Rising tone with length)
   • (´) Kawennakará:tats (Rising tone stress)
   • (’) Tekawénnia’ks (Glottal stop).

3. Enwátston ne kahiatonhkowá:nens.

4. Enwátston ne kaieronnítstha tsi nahò:ten sá:ton
   • (?) Kari’wanóntha kaieronnítstha
   • (“”) Teiakowennáhkhwa kaieronnítstha
   • (!) Kanehrakwáhtha kaieronnítstha
   • (.) Tekatáhstha iotsistóhkware
   • (,) Tka’seronnénhtha kaieronnítstha

5. Nó:nen owén:nase’ enkawennonníhake né:’e tenkaia’toréhton tsi nahó:ten ioteríhonte, tsi nenwákiere toka’ ni’ tsi niiorihó:ten. Enwá:ton o:ni enwátston ne ákte nikioné:non ne owenna’shón:’a. Akwe:kon wahatiriwanonwe’ne kí:ken owennase’shón:’a aóntston.

Okia’ke “i” tánon’ okia’ke “y” róntstha. Iah thaon:ton ne tetiá:ron aontston ne kahiatonhkwakwe’ní:io aorihwá:ke.

Iewennonnià:tha (alphabet)

Ne kí’ ne teiotiniatariiá:kon ohiatónkwa enwátston ne Kanien’kéha owén:na’ tsi enkahiá:tonke. Kén:thó kí’ kahiatónnion.

Kontiwennísa’as (vowels)

Tsi kí’ ní:ioht ne kiohrhènsha, thó kinne’ ní:ioht ne Kanien’kéha kontiwennísa’as, ken’niiónsha tánon’ í:ions. Ne khók tekiattíhen tsi eniokè:tohte ne tenhse’nión:kahre kawennísa’as, tóka ni’ kaieronnítston ne tkawennénhtha tóka ni’kawennakara:táts.

A E I O En On

Í:ions (Teiotsistóhkwake) ne kawennísa’as

a: e: i: o: en: on:

Í:ions (Teiotsistóhkwake) ne kawennísa’as tánon’ kawennakará:tats

á: é: í: ó: én: ón:

Í:ions (Teiotsistóhkwake) ne kawennísa’as tánon’ kawennénhtha

à: è: ì: ò: èn: òn:

Kontihiatonhkwakwe’ní:ios

Ne kí:ken ne kontihiatonhkwakwe’ní:io’s tánon’ tsi ní:ioht tsi enwátston.

Ohiatónhkwa “h”

Tenkawennaté:ni toka’ enhsó:roke ne “h” toka ‘ ni’ iah.

Kwah ieká:ien tsi ní:ioht tsi entisawennakè:tohte tánon’ ensarì:wawa’se ne ahsewennahnó:ten. Ioánere tsi enhshena’tónnion ne owenna’shón:’a nó:nen sátston ne “h”.

1. Shiá:ton ne ohiatónhkwa “h” nó:nen sathón:te tsi kiohtè:ronte ne Kanien’kéha owén:na:

   ahthén:no	ball
   ohiatónhkwa	pencil
   kahnhóha	door

2. Nó:nen ne ienhsahsónteren ne kennikawennesónhsa tenwatté:ni ne (`:) teiotsistóhkwake tánon’ tkawennenhtha “h” ienwá:ton. Tsi ki’ ní:ioht ne o’wà:ron (meat) tenwatté:ni nó:nen ka’wahrí:io (good meat) toka’ ni ka’wahráksen (spoiled meat) enhshia:ton. Ne ki’ ó:ni sha’té:ioht tóka’ entehsohará:ko ne owén:na, thi:ken “h” tenwatté:ni tánon’ (`:) teiotsistóhkwake tánon’ kawennénhtha ienwaton. Tsi kí’ ní:ioht ne tekakahrí:io’s (it has nice eyes) tenwatté:ni nó:nen okà:ra (eye) enhshia:ton.

   O’wà:ron (meat)
   ka’wahrí:io	it is nice meat
   ka’wahráksen	it is rotten meat
   ka’wahrowá:nen	it is a big piece of meat
   Okà:ra (eyes)
   tekakahrí:ios	it has nice eyes
   kakahráksen	it has bad eyesight
   tekakahrowá:nen’s	it has big eyes

3. Enwátston ne “h” nó:nen wátston ne ”ni” ( ne:’e ne “partitive” konwana’tónhkhwa tekawennákhas) Ne:’e ohén:ton tsi kahià:ton ne: ia, ra, ni, ron, -

   Iató:rats	They (two) hunt.
   Ka’non:we nihiató:rats?	Where are they (two) hunting?
   Ka’non:we iehiató:rats?	Where (over there) are they (two) hunting?
   Thiató:rats ken?	Are they hunting (over there)?
   Ken’nihrá:’a	He is small.
   Tehníkhen	They are twins.
   Oh nihrohnhò:ten	What is he like?

4. (a) Ne:’e nó:nen “raónha” kén:ton ne “r” ó:nen’k tsi “h” enwátston tóka thé:nen ohén:ton entehshiá:ton.

   ró:ta’s	he sleeps
   iah tehó:ta’s	he doesn’t sleep
   iah tehonorónse	he is not loosing strength
   rén:teron	he is home
   then:teron ken?	is he at home (over there)?

   (b) Ne:’e nó:nen “ronnónha” kén:ton ne “r” ó:nen’k tsi “h” enwátston tóka thé:nen ohén:ton entehshiá:ton.

   rotinonwáktani	they are sick
   thotinonhwáktani	they are sick (over there)
   ronatehiá:ron	they are grown up
   nihonatehiá:ron	they have grown!
   oh nihotiié:ren?	What did they do?

5. Enwátston ne “h” nó:nen “raónha” kén:ton ne “r” tánon’ ó:ni ne:’e wátston ne “ni”. (ne:’e ne “partitive” konwana’tónhkhwa ne tekawennákhas.)

   Oh nihaia’tò:ten?	What does he look like?
   Oh nihatiéhrha?	What is he doing?
   Oh nihonhnhò:ten?	What is he like?
   Oh nihonkwehonwehserò:ten?	What native group is he part of?
   Oh niho’tarò:ten?	What clan is he?
   Eh thó nihaia’tò:ten	That is his type.
   Eh thó nihaiéhrha	That is what he is doing.

6. Shiá:ton ne “h” tsi nón:we ensathón:te’ne. Esó:ha tsi iohrón:ka’t ne “h” nó:nen sáhthare. Tóka iah thahsó:roke kwáh kí’ ó:ia nahò:ten ienhsí:ron.

   Kahnawà:ke	on the rapids
   kanawà:ke	on the swamp
   wahsé:ton	it is counted
   wahséhton	it is hidden
   tóka’	maybe
   tóhka	several
   tehokahnerátie	he is looking at him
   tahoká:nerake	he looks at him (maybe)
   ohká:ra	splinter
   okà:ra	eye

   Tówa iah thahsátste ne “h” sewakié:ren kwáh iah owén:na té:ken nahò:ten íhsehre ahsí:ron

   tóhsa	don’t
   tosa	no meaning
   Kanehsatà:ke	Oka
   kanesatà:ke	no meaning

7. Shiá:ton ne “h” nó:nen iohròn:ka tekiathiatonhkwahnhóntere ne tekawenná:khas. Ensaia’takéhnha enioiánereke tsi ní:ioht tsi entehsewenníneken’ne nó:nen sawenná:note.

   iohrèn:ton	it is hanging
   áhta	shoe
   ahthén:no	ball
   kahsén:na	name
   kanónhsa	house
   iakonorónhkwahkwe	she used to love her
   iehnekíhrhahkwe	she used to drink

8. Shiá:ton ne “h” tsi na’tekiátere ne tekawenná:khas nó:nen ne “f” nikawennó:ten ensathónte’ne.( “wh” wátston tsi ní:ioht ne “f” ne Kanien’kéha owén:na.)

   o’wháhsa	o’fahsa	skirt
   ohwhará:ne	ohfara:ne	caterpillar
   saten’kéhwhen	saten’kehfen	You are jealous.

9. “Nihá:ti” ne kí’ ne kén:ton ne tóhka niionkwé:take. Thó nón:we nenhsátste nó:nen entehsheiáhsete ne ronón:kwe.

   Tó: nihá:ti?

   How many of them?

10. Kwáh tsík nón:we nenhsetshén:ri ne ohiatónhkwa “h”. Sewakié:ren tsi kiokierénhton ne tekawennákhas tánon’ o:ni ohna’kénhkha. Sewakié:ren tsi na’tekiatere ne tekeni ”h”, “n” wentá:on’k enhsó:roke. Tsi kí’ nón:wa ní:ioht kí:ken kahiatónnion:

    Kah n hóha	door
    Kah n hotónkwa	keys
    akia’táh nha	belt
    atenentsháh nha	watch
    iónhnhe	It lives.
    sehnhó:ton	Open the door.
    konwahnhá’skwe	They used to hire her.

11. Kí:ken owenna’shón:à ne:’e ne “Transitive Verbs” konwatina’tonhkhwa tánon’ “raonha” tóka’ ni’ “ronónha kén:ton” ne “h”.

    shakotirihonnién:ni	They teach her (or them).
    shakotiienawá:se	They help her.
    shakorihonnién:ni	He teaches her (or them).
    shakohró:ri	He told her (or them).
    shakotihró:ri	They told her (or them).
    shonkeninón:we’s	He likes us (two).
    shonkwanón:we’s	He likes us.

    Eniohrhenhnéhson niió:re iesathroriá:ton.

    enhanonwenhserário	He will beat her.
    enhá:ken	He will see her.

    Ok ne kí:ken owenna’shón:’a “akaónha” ne’ kén:ton ne “h”

    khenorónhkhwa	I love her.
    khenón:we’s	I like her.
    kherihonnién:ni	I teach her.

    “Raónha kén:ton ne “h”

    shonkeninón:we’s	He likes us. (dual form)
    shonkwanón:we’s	He likes us. (plural form)
    shakonón:we’s	He likes her.

12. Shiá:ton ne “h” nó:nen sathón:te tánon’ íhsehre ahsewennísa

    ehtsien:’a	your son
    ehnón:we	there (the specific place)
    ehtshenorónhkhwa	you love him.
    ehtshiató:ri	you send him
    ehken thèn:teron	He lives there.
    ehtshró:ri	Tell him.
    ehtshateré:’a	your grandson

13. Sewakié:ren enshiá:ton ne “h” nó:nen ienhsahsónteren ne tekawenná:khás. Tsi kí’ ní:ioht kí:ken kahiatónnion ne Kanien’kéha owenna’shón:’a

    hro:non
    Kahnawa’kehró:non	people from Kahnawà:ke
    Wahtahró:non	people from Wáhta
    Kanehsata’kehró:non	people from Oka
    hsi
    1) serihsi	Take it off.
    2) stakwaríhsi	Straighten it.
    3) se’horókhsi	Uncover it.
    hsions
    1) tewatekhahsions	It separates.
    2) ra’rhorokhsions	He removes the cover/blanket.
    3) ranontekhsions	He removes the cover of a jar.
    hkhwa
    ionterihwaienhstáhkhwa	school (Kahnawà:ke dialect)
    ionteweienhstáhkhwa	school (Ahkwesáhsne dialect)
    ionte’nientenhstáhkhwa	a ruler (an instrument for measuring)
    hne
    atekhwahráhne	on the table
    anitskwahráhne	on the chair
    hkwen
    sakatatehiahrahkwen	I reminded myself.
    hkwa
    ohiatónhkwa	pencil

14. Shiá:ton ne “h” nó:nen tenhshíatonhkwahnhónteren ne “htsher, ht, hser. Tsi ki’ ní:ioht kí:ken kahiatónnion ne Kaníen’keha owén:na

    htsher
    watokwahtsheri:io	It is a nice spoon.
    watokwahtsheraksen	It is ugly.
    ken’niwatokwahtsherá:’a	It is a small spoon.
    watokwahtsherowá:nen	It is a big spoon.
    ken’niwatokwahtsherésha	It is a short spoon.
    ht
    ka’serehti:io	It is a nice car.
    ka’serehtaksen	It is an ugly car.
    ken’ nika’serehta:’a	It is a small car.
    ka’serehtowa:nen	It is a big car.
    hser
    kaia’tonnihseri:io	It is a nice doll.

15. Enhshiá:ton ne “h” nó:nen tekeniháton toka’ ni ahsénhaton sheiathroriá:ton.

    enhshonwenhnónksa	They will go back and get him.
    tenhshonwaterahtá:na	They will go back and meet him.
    enhshia:ton	You write it.
    ahshia:ton	You ought to write it.
    oh nihsakiehrha?	What are you doing.
    enhshahten:ti	He will go home.
    ensehsahten:ti	You will go back home.

16. Kahiatonhkwakwe’ní:io ne “h”. Enhshiá:ton nó:nen tekiatahsón:tere ne kawennisa’s.

    oháha	road
    ohónte	grass
    kahonwé:ia	boat
    ahthén:no	ball
    kákhwa	food

Ohiatónhkwa “k”

Ne:’e nó:nen kawennísa’as tekiatahsón:tere ne “k” thó nikawennó:ten tsi ní:ioht ne Kiohrhén:sha “g” (good)

Ne:’e nó:nen kahiatonhkwakwe’ní:io tekiatahsón:tere ne “k” thó nikawennò:ten tsi ní:ioht ne Kiohrhén:sha “k” (key).

Ohiatónhkwa “n”

Ohiatónhkwa “r”

Ne’ ohiatónhkwa “r” thó nikawennó:ten tsi ní:ioht ne Kiohrhén:sha “rl” (Kahnawa:ke)

Ne’ ohiatónhkwa “r” thó nikawennó:ten tsi ní:ioht ne Kiohrhén:sha “l” (Ahkwesáhsne)

Ohiatónhkwa “s”

Ne:’e nó:nen kawennísa’sa tekiatahsón:tere ne “s” thó nikawennó:ten tsi ní:ioht ne Kiohrhén:sha “z” (zoo).

Ne:’e nó:nen kahiatonhkwakwe’ní:io tekiátahsón:tere ne “s” thó nikawennó:ten, tsi ní:ioht ne Kiohrhén:sha “s” (step)

Ohiatónhkwa “t”

Ne:’e nó:nen kawennísa’as tekiatahsón:tere ne “t” thó nikawennó:ten tsi ní:ioht ne Kiohrhén:sha “d” ( dog).

Ne:’e nó:nen kahiatonhkwakwe’ní:io tekiatahsontere ne “t” thó nikawennó:ten tsi ní:ioht ne Kiohrhen´:sha “t” (Tom)

Ohiatónhkwa “w”

Ne:’e nó:nen “h” tekiatahsón:tere ne “w” thó nikawennó:ten tsi ní:ioht ne Kiohrhén:sha “f” (fat).

Ne:’e nó:nen kawennísa’as tekiatahsón:tere ne “w” thó nikawennò:ten tsi ní:ioht ne Kiohrhén:sa “w” (will)

Ohiatónhkwa “y”

“y” róntstha ne Tyendinaga tánon’ Ohswé:ken.

kakwí:yo
ohyatónhkwa
yatá:wens

Ohiatónhkwa “i”

"I” rontstha ne Ahlwesahsne, Kahnawà:ke, Kanehsatá:ke tánon’ Wahta.

Tekonhsonteránion ne kontiwennisa’as (ia). Tekonhsonteránion ne kontihiatonhkwakwe’ní:io’s (th).Nok ó:ni tekonsonteránion ne kontihiatonhkwakwe’ní:io’s tánon’ kontiwennísa’as (ka).

1. Kontiwennísa’as tekonhsonteránion

   ia ie io ien ion
   iaó:te	It is windy.
   ie’níkhons	She is sewing.
   ioió’te	It works./She is working.
   oièn:kwa	tobacco
   iontá:wens	She is swimming.

2. Kontihiatonhkwakwe’ní:ios tekonhsonteránion

   kh kw th ts wh
   khiá:tons	I write.
   tesenónniahkw	You dance.
   thén:teron	He is at home.
   tsiénthos	You are planting.
   o’wháhsa	skirt

Áhsen nikahiatonhserá:ke kakwatákwen ne aesana’tón:hahse tsi nikontiwennó:ten’s ne ohiatonhkwa’shón:’a nó:nen tewahsonteronnion. Ne kí’ ne kiokierénhton kakwatákwen ensanatón:hahse tsi nikawennó:ten ne tekawennákhas nó:nen kahiatonhkwakwe’ní:io tánon’ kawennisa’as tewahsón:tere. O:ni tsi nikawenó:ten ne tekawennakhas nó:nen nek ne kontiwennisa’as tewahsontere, tánon’ o:ni nó:nen nek ne kontihiatonkwakwe’ní:ios tewahsón:tere. Ne tekeniháton kakwatákwen, ne kí’ ne’ ne ohiatónhkwa “h” tsi ieiotténion ne tekawennákhas nón:we niwatstánion . Ne ne shontakahá:wi iah tehatihiá:tonhskwe ne “h”. Nek tsi ne rotikstenhokón:’a, ronnó:roks kwáh tsi nón:we enhonathón:te’ne. Ne kí’ tsi setewaniáhese ne ohiatónhkwa “h” tsi ieiotténion ne tekawennákhas, sénha io’nikonhraién:ta’t nahò:ten sáhthare tánon’ ioiánere nó:nen entisawennakè:tohte’. Ne ahsénhaton kakwatákwen ne kí’ ne’ne tekawénnia’ks akwé:kon niewatstá:nion tsi ieiótte’ ne tekawennákhas.

Kakwatakohá:ton skátshon kaieronní’tston

“Kaieroní’tstha” tánon’ “Tekawénniaks”

Ne kí:ken ne “Kaieroní’tstha” nó:nen kahiá:ton ne Kanien’kéha owén:na

• kawennénhtha tánon’ teiotsistóhkwake (`:)
• Kawennakará:tats tánon’ teiotsistóhkwake (´:)
• Kawennakará:tats (´)
• Tekawénniaks (’)

Enwakié:sen’ne nó:nen enhsewennahnó:ten tánon’ enshiá:ton ne Kanien’kéha owén:na tóka enhseniáhese’ ne kaieronní’tstha karahstánion. Ne:’e ne ónwa’k ronteweiénhstha ne Kanien’kéha owén:na wenta:’onk enhoti’nikonhraién:ta’ne oh niiorihò:ten ne kaieronní’tstha. Ne ne ronhrónkha ne Kanien’kéha, enhatiienteré’stsi nó:nen enhonathón:te’ne, nek ki’ tsi wentá:on’k ó:ni’ ne:’e enhonteweiénste nó:nen enhatihiatónnion ne Kanien’kéha owén:na, ne aontakaié:ri’ke tsi nón:we enkaieronní’tston. Ne kí’ ne ón:wa’k ronteweiénstha ne Kanien’kéha owén:na iah thahatikwé:ni ne ahontá:ti tówa ni ahatiweientehta’ ne tówa shi iah teká:ien ne kaieronní’tstha. Ne tsi sótsi iah thé:nen tehatirihwaienté:ri ne owén:na, kwáh iah thé:nen thahotiia’takéhnha ne kahiatonhsera’shón:’a. Tsi ó:nen tewátstha ne kaieronnítstha tsi tewahiá:tons ne Kanien’keha owén:na, eniakoia’takéhnha ne ón:wa’k ronteweiénstha ok ó:ni ne ronhrónkha.

Ne:’e kí:ken wénta:onk enhatién:tere’ne;

• Kawennakará:tats (´)
• kawennénhtha tánon’ teiotsistóhkwake (`:)
• Kawennakará:tats tánon’ teiotsistóhkwake (´:)
• Tekawénnia’ks (’)

Tsi nón:we ostónha entehsahkwísron ne tekawennákhas, tho nón:we enhsetshén:ri ne kaieronnitstha. Kontiwennísa’as kontén:ro tsi ieiotte ne tekawennkhas ne’ enhsetsén:ni ne tekawénnia’ks.

1. kawennénhtha tánon’ teiotsistóhkwake” konwana’tónhkhwa ne kaieronnítstha no:nen entehsá:senhte tánon’ ostónha í:ions ne tekawennákhas. Iah nonwén:ton teiaonhá:a’k tha’taká:ta’ne ne kawennénhtha, (`) ónenk tsi kiatenrókie ne teiotsistóhkwake (:)

   Thó ní:ioht tsi enkaieronnítston ne kawennénhtha tánon’ Teiotsistóhkwake (`:)

   à:there	basket
   kà:sere	car
   oròn:ia	blue

2. “Kawennakará:tats tánon’ teiotsistóhkwáke” konwan’tonhkhwa ne kaieronnítstha nó:nen enhsará:tate tánon’ ostónha í:ions ne tekawnnákhas. Tsi kí’ nón:wa ní:ioht kí:ken tsi kahiatónnion.

   ó:kwire	tree
   karón:to	bureau
   istén:’a	mother
   enkahtén:ti	I shall go.

3. “Kawennakará:tats” konwan’tónhkhwa ne kaieronnítstha nó:nen entehsahkwísron tánon’ enhshará:tate ne tekawennákhas.

   Ne kí:ken enwátston tsi enkaráhston (´).

   kéntskare	rug
   ónerahte	leaf
   oháhsera	light
   káhi	fruit

4. “Tekawénnia’ks” konwana’tónhkhwa ne kaieronnítstha ne “glottal stop” Thó kí’ ne’ nón:we nenhsetshén:ri ne tekawénnia’ks tsi ieiótte ne tekawennákhas. Sewakié:ren enhsetshén:ri tsi kiokierénton, tówa ni’ ahsénnen nón:we, tóka ni’ ohna’kénkha. Enhshiá:ton tsi ní:kon íhsehre watkawénnia’ke.

   Enhsienteré’stsi sótsi kwáh ia’tenkatá’stsi ne owén:na. Ne wátston kí:ken ne tekawénnia’ks (´).

   Kiokierénhton	a’én:na’	bow
   Ahsén:nen nón:we	Kanien’kéha’	Mohawk
   Ohnakénkha	istén:’a	mother
   	ià:ia’k	six
   	sha’tewenhniserò:ten	It’s the same kind of day.
   	wakia’tawi’tsherí:io	It is a nice dress.
   	akià:tawi	dress

Sewakié:ren ne tekawénnia’ks ó:ia ioteríhónte. É:ren enkahá:wihte ne kawennénhtha tánon’ teiotsitóhkwake nó:nen ne khok wátston ne ken’nikawennéhsha kiotahshá:ronte owén:na, tánon’ ne iehiatonhkwahsontéhrha ne ohna’kénkha tánon’ nó:nen enwahsón:terake ne owén:na ne kwáh oia nahò:ten kén:ton tówa ni’ á:se owén:na. Ok ó:ni ne “tekawénnia’ks,” ne aonaktà:ke tenhskata’ne ne “kawennénhtha tánon’ teiotsistohkwake’ nó:nen thé:nen ienhsahsónteren ne ken’nikawennéhsha.

1. Shiá:ton ne tekawénnia’ks tóka ensathónte’ne tsi kiohte:ronte ne ken’nikawennéhsha. Tsi kí’ niiorihò:ten, ne tekawénnia’ks thó kí’ ne’ ní:ioht tsi kahiá:ton.

   a'én:na	bow
   a'nó:wara	turtle
   o'nón:na	splint
   o'nónhkwa	bottom of an item
   o'wà:ron	meat
   o'tá:ra	chimney
   o'kèn:ra	dirt

2. Shiá:ton ne“tekawénnia’ks”nó:nen the:nen ienhsewennahsónteren ne ken’nikawennéhsha. Ne:’e aonktà:ke tenská:ta’ne ne “tkawennenhtha tánon’ “teiotsistohkwake”.

   katsi'tsí:io	It is a nice flower.
   otsì:tsia	flower
   wa'arí:io	It is a nice curtain.
   à:are	curtain/net
   ka'serehtí:io	It is a nice car.
   kà:sere	car
   wakia'tawi'tsherí:io	It is a nice dress.
   akià:tawi	dress
   kastaro'kwí:io	It is a nice necklace.
   ostarò:kwa	necklace

3. Ohnà:ken nón:we nenhshiá:ton ne tekawénnia’ks tho nón:we niwathró:ris tsi ó:nen ehniiawén:’en, tóka ni’ tho niiawénhsere, tówa ni’ thó kí’ naiawén’ne, tówa ni’ tsi nón:we tho nikiawe’nhsehre.

   wá:keke'	I ate it.
   én:keke'	I shall eat it.
   á:keke'	I ought to eat it.
   wa'kenóhare'	I did wash it.
   enkenénhsko'	I shall steal it.
   wakhní:non'	I bought it.
   enkhní:non'	I shall buy it.

4. Shiá:ton tóka’ ensathonte’ne ne tekawénnia’ks nó:nen iewennahsontéhrha ienhsahsónteren. Tsi kí’ nón:wa ní:ioht tsi kahiatónnion kí:ken Kanien’kéha owenna’shón:’a.

   a'shon:'a
   atekhwahra'shón:'a	tables (a variety of tables)
   kahiatonhsera'shón:'a	papers
   o'tara'shón:'a	chimneys

   
   
   > >

   'okon:'a
   ratiksa'okón:'a	children
   kheiatere'okón:'a	my grandchildren
   rotiksten'okon:'a	old people

   
   
   

   'onhskon
   iakotehre'ónhskon	She is a widow.

   
   
   

   'kenha
   akitshenen'kénha	my horse that I had
   akwakia'tawi'tshera'kénha	my dress that I had
   akenonhsa'kénha	my house that I had

5. Shiá:ton ne tekawénnia’ks nó:nen iewennahsontéhrha ienhsahsónteren tánon’ kaia’tó:ron ne iakoienawá:se “tsher”. Kéntho kahiatónnion tsi ní:ioht tsi kahiá:ton ne tekawénnia’ks.

   'tsher
   wakia'tawi'tsherí:io	It is a nice dress.
   wakia'tawi'tsheráksen	It is an ugly dress.
   ken'niwakia'tawi'tsherá'a	It is a small dress.
   wakia'tawi'tsherowá:nen	It is a big dress.
   ken'niwakia'tawi'tsherésha	It is a short dress.

   't
   kanehsio'tí:io	It is a nice cabbage.
   kanehsio'táksen	It is a rotten cabbage.
   ken'nikanehsio'tá:'a	It is a small cabbage.
   kanehsio'towá:nen	It is a big cabbage.

6. Shiá:ton ne tekawénnia’ks tówa ashén:nen ni kaia’tó:ron tsi na’tekiátere ne iewennahsontéhrha. Tsi kí’ ní:ioht tsi kahiatónnion ne ehtà:ke.

   ase'tsi	It is new.
   wa'arasé'tsi	It is a new curtain.
   waten'enhráse'tsi	It is a new fence.
   kahiatonhkwasé'tsi	It is a new pencil.

   
   
   

   iokaion:'on	It is old.
   io'arakaión:'on	It is an old curtain.
   ioten'enhrakaión:'on	It is an old fence.
   iohiatonhkwakaión:'on	It is an old pencil.

   
   
   

   a:'a
   ken'niwa'ará:'a	It is a small curtain.
   ken'niwaten'enhrá:'a	It is a small fence.
   ken'nikahiatonhkwá:'a	It is a small pencil.

7. Shiá:ton ne tekawénnia’ks tóka sathón:te tsi ieíotte ne tekawennákhas. Tsi kí’ nón:wa ní:ioht tsi kahiatónnion ne Kanien’kéha owenna’shón:’a.

   a'én:na	bow
   o'wháhsa	skirt
   o'karahsnéha	evening
   onon'ónsera	pumpkin
   iakaon'wéskwani	She likes it.
   ionte'nientenhstáhkhwa	rules
   tewata'sharí:sas	scissors
   wakia'torókstha	cover
   rotisken'rakéhte	boys
   tekonwaren'kénnion	They tricked her.
   skária'k	pay for it
   ià:ia'k	six
   sanó:wen't	lier
   tasatáweia't	come in
   sén:ta's	You are sleeping.
   iakwáhsa's	We finish it.
   kón:ne's	They are here.
   kanonhsí:io's	nice houses

8. Shiá:ton ne tekawénnia’ks nó:nen enhsató:hetste’ tsi nón:we nikaierónni ne teiotitsistóhkwake tánon’ kawennakará:tats tánon’ tsi na’tekiá:tere ne keniwennísa’as. Tsi kí’ nón:wa ní:ioht tsi kahiatónnion ne Kanien’kéha owenna’shón:’a.

   raksá:'a	boy
   eksá:'a	girl
   riién:'a	my son
   istén:'a	my mother
   Tó: niiohwistá:'e	What time is it?
   iokaión:'on	It is old.
   Tó: nenkahwistá:'eke	What time will it be?

9. Shiá:ton ne tekawénnia’ks nó:nen á:se sewennonniá:ne tánon’ wentá:onk tenhsahsonterónnion ne iewennahsontehrha. Né:’e eh tenská:ta’ne ne tekawénnia’ks tsi nón:we nikahiá:tonhkwe ne kawennénhtha tánon’ teiotsistóhkwake nó:nen ienhsahsonteren ne iewennahsontehrha. Tsi kí’ nón:wa ní:ioht kí:ken kahiatónnion.

   à:share	knife
   Oh niwa'sharò:ten	What type of knife is it?
   Oh niwa'sharo'ténhne	What type of knife was it?

10. Shiá:ton ne tekawénnia’ks ne tsi ieiótte nó:nen ken’nikawennesónhsa shiatónnions.
    Ensathón:te’ne ne tekawénnia’ks nó:nen enshiá:ton ne ken’nikawennesónhsa ne Kanien’kéha owén:na tánon’ tsi ieióte nón:we nenhsetshén:ri. Ókia’ke ne kwáh ratiwenní:io ne Kanien’kéha enhsatoká’tsi tsi nón:we niwátston ne tekawénnia’ks. Tsi ní:ioht nón:wa tsi kahiatónnion ne kén:tho.

    tánon'	and
    káti'	then
    é:so	a lot
    tó:ka'	I don't know.
    ó:ni'	also
    ísi'	over there
    tóka'	or
    kí'	though
    kháre'	again

Ne khók kí’ tsi iah sótsi teshatiniahé:sen nón:wa ne tekawénnia’ks ne tsi ieio’ttenion ne owén:na. Ókia’ke rón:ton, tóhsa aóntston ne tsi ieiótte ne owenna’shón:’a, tsi nón:wa ní:ioht ne “Ahthén:no’” tówa iah thakahiá:tonke enhsí:ron “Athén:no.”

Kahiatonhkowá:nens (Capitalization)

Enwátston ne kahiatonhkowá:nen’s nó:nen enshiá:ton ne Kanien’kéha owenna’shón:’a. Tsi kí’ ne ní:ioht tsi wátston ne Kiohrhèn:sha’ thó ní:ioht tsi entewaniá:hese, ne Kanien’kéha tsi entewahià:ton.

1. Enhshiatonhkó:wanahte ne kiokierénhton ohiatónhkwa enhshiá:ton nó:nen enhská:raren.

   Ka'wáhse?	Where are you going?
   Ka'ne áhta?	Where is the shoe?
   Watá:wens ne takò:s?	The cat is swimming.
   Ká:ts kén:'en saió'ten	Come work here.
   Rakenonhá:'a, ka'nón:we nihsès?	My uncle, where are you?

2. Enhshiatonhkó:wanahte ne kiokierénhton ohiatónhkwa enhshiá:ton, nó:nen enhská:raren. Ne kí’ ne ne Kanien’kéha owén:na wentá:on’k énhseren ne “ken” tsieiótte ne thé:nen seri’wanóntha.

   Áhta ken?	Is it a shoe?
   Istén:'a ken?	Is it my mother?
   Í:'i ken?	Is it me?
   Í:se ken?	Is it you?
   Iontá:wens ken?	Does she swim?
   Tehsahthénnoks ken?	Do you play ball?
   Sahsótha ken?	Is it your grandmother?

3. Enshiatonhkó:wanate ne kiokierénhton ohiatónhkwa enshiá:ton, nó:nen ónhka’k enhshehsénnaren, tóka ni enhshiá:ton ne kaná:taien.

   Ahkwesáhsne	St. Regis
   Wáhta	Gibson
   Kanién:ke	Tyendinaga
   Ohswé:ken	Brantford
   Kanehsatà:ke	Oka
   Kahnawà:ke	Caughnawaga
   Kiohkià:ke/Tiohtià:ke	Montreal
   Kenhtà:ke	Laprairie
   Skaniatará:ti	Lachine
   Sahré:'on	Chateauguay
   Tsiohná:wate	Belleville
   Tsikaná:taien	Cornwall
   Terónto	Toronto
   Kanón:no	New York
   Á:nen	Ann
   Karonhiakóhe (woman's name)	She's coming to get the sky.
   Karonhienhá:wi (woman's name)	She's carrying the sky.
   Ohsennen'á:wi (woman's name)	The name is floating by.

4. Enshiatonhkó:wanahte ne kiokierénhton ohiatónhkwa enshiá:ton nó:nen enhnisera’shón:’a, enhni’ta’shón:’a, tánon’ ne wentanó:rons.

   Awentatokenhtì:ke	Sunday (the holy day)
   Tsiothor'kó:wa/Tsothor'kó:wa	January
   Ohséhrhon	Midwinter Festival
   Shotonhnhé:ton	Easter

5. Enshiatonhkó:wanahte ne kiokierénhton ohiatónhkwa enshiá:ton nó:nen enhshiatónnion nahò:ten konwatí:iats ne ionaterihón:ton kanonhsó:ton.

   Tsi iontenhninón:tha	store (Eaton’s)
   Tsi iehiatonhseratahkwáhtha	post office
   Tsi ionteweienstáhkhwa/	school (A.M.S.)
   Tsi ionteri:hwaienstáhkhwa	school (Karonhianónhnha)
   Tsi ionterennaientáhkhwa/	church (St. Regis)
   Ononhsatokentí:ke	church (Kateri)
   Tsi ratihiatónhkwa/	band office
   Tsi Ratitsenhaientáhkhwa	band office
   Tsi teiontska’hónhkhwa	restaurant (Rabaska, Island)
   Kanonhsésne	Long house
   Tsi iakenheion’taientáhkhwa/	hospital
   Tsi Tehshakotitsénhtha	clinic

6. Enshiatonhkó:wanahte ne kiokierénhton ohiatónhkwa nó:nen enhshehsennarónnion ne thénen’k ronaterihón:ton.

   Roiá:neh	Chief
   Rakó:ra	Governor
   Raia'takwe'ní:io	Director
   Ratsiénhaiens	Councillor

Kaieronnítstha Tsi Nahò:ten Sá:ton

Nónen shiatónnions ne Kanien’kéha owénna wentá:on’k enhsátste’ ne kari’wanóntha kaieronnítstha, tánon’ ne teiakowennáhkhwa kaieronnítstha, tánon’ ne kanehrakwáhtha kaieronnítstha, tánon’ ne tekatáhstha kaieronnítstha, tánon’ ne tka’seronnéntha kaieronnítstha.

(?) Kari’wanóntha Kaieronnítstha
(“ ”) Teiakowennáhkhwa Kaieronnítstha
(.) Tekatahstha Kaieronnítstha
(,) Tka’seronnénhtha Kaieronnítstha
(!) Kanehrakwáhtha Kaieronnítstha

1. Kari’wanóntha (?)

   Oh nahò:ten iesá:iats?	What is your name?
   Tó:ní:kon sá:ien?	How many do you have?
   Ka'wáhse nón:wa?	Where are you going now?
   Ka'non:we nisaio'te?	Where do you work?

2. Nó:nen seri’wanóntha thé:nen wentá:on’k enhsó:roke ne “ken”, enhseri’wanón:ton nahò:ten íhsehre sók tsi ieiótte ienhshiá:ton ne “ken”.

   Saió'te' ken?	Do you work?
   Satonhkária'ks ken?	Are you hungry?
   Atekhwà:ra ken?	Is it a table?
   Kákhwa ken?	It it food?
   Ieksá:'a ken?	Is it a girl?
   Takò:s ken?	Is it a cat?
   Iokennó:ron ken natste?	Is it raining out?

3. Nó:nen ónhka’k tenhshewén:nahkwe ne kí’ ne enhsátste ne teiakowennáhkhwa

   Wa'ì:ron ne Wá:ri, "Hen, tho wá:re ne Só:se".	Mary said "Yes, Joseph is going".
   Wa'ì:ron ne Akhsó'tha, "Wakenonhwáktani".	My grandmother said "I'm sick".
   Wahèn:ron ne ro'níha, "Ká:ts tesewatská:hon".	His father said "Come, eat".

4. Nó:nen ensanehrá:ko ne kí’ ne enhsátste’ ne kanehrakwáhtha kaieronní’tstha.(!)

   Á:ke!	For goodness sake!
   Hánio!	Come on!
   Nio!	My gosh!

5. Nó:nen wentá:on’k tóhka ní:kon enhsena’tónnion tóka ni’ nia’teiotikióhkwake, tka’seronnénhtha kaieronní’tstha enhsátste’.

   Akohsá:tens, só:ra, takò:s tánon' è:rhar iotihnekì:ren.
   Á:nen, Sosá:n, Teré:s tánon' Wá:ri iotiió’te.
   Kahnawà:ke, Kanehsatà:ke tánon’, Ahkwesáhsne ieionkwenónhne.

Tsi ní:ioht tsi Kawennonniánion

Ne nó:nen wentá:on’k enkawennonniánionke né’e enteska’én:ien tsi nahó:ten ioterihonte, tsi ní:ioht tsi watoriánerons, oh nikaia’tó:ten, tánon’ ka’ nón:we nenhsátsthe. Enwá:ton ó:i enhsatewennón:ni ákte’ nón:we entéhshawe.

Wakiésen ne ahsewennonniánion ne Onkwehonwehnéha tóka ne khók tenhsewennaté:ni ne kiohrhèn:sha. Sénha wakiésen tóka satá:tis ne Onkwehonwehnéha. Nó:nen Owén:nase sonniánions, é:so’ enhsátste’ ne tsi nihsanonhtonnionhtsheró:ten. Tenhsahsonterónnion iewennahsontéhrha, owén:nase enhsewennón:ni. Enhshatró:ri tsi nikaia’tó:ten, tóka ni’ tsi nahó:ten ioteríhonte. Ne sha’té:iot ne owennaká:’ions, tóka’ ni’ tsionkwa’nikonhén:’en, iah sótsi tetsitewátstha owenna’shón:’a, enwá:ton entsikióhnhete tánon’ entsitewaniáhese.

Tsi nikarí:wes katsienhaién:tahkwe wahonwatiri’wanón:tonhse’ ne rotikstenhokón:’a oh nakaié:ren ne owén:nase’ akáhson. Wakiésen ne ónhka ionhrónkha ne Kanien’kéha ne taiewennaté:ni ne kiohrhèn:sha. Thó:ha akwé:kon ne:’e entehska’én:’ien tsi nahó:ten ioterí:honte, toka’ ni’ tsi nikaia’tó:ten, toka’ ni’ tsi ní:ioht tsi watoriá:nerons.

Ne kí’ ne tsi tkatsienhaién:tahkwe, wa’thatinèn:ria’ke. Skanén:ra akwé:kon ne rotikstenhokón:’a, tánon’ skanén:ra ne iakotirihonniénni,tánon’ ne ratiwennónni, tánon’, ne ronhrónkha ne Kanien’kéha tánon’ ne tehatiwennakháhsions.

Ne kí’ ne tehatiia’toréhtha kanèn:ra raononkwè:ta wahonterihwahténkia’te ne ahatihthá:rahkwe’ ne owén:nase’ enkawenníson. Ne kí’ ne tekanén:rake wahonwatiio’ténhste’ ne ahatirihwí:sake oh ne’ nihatiiéhrha ne rontá:tis ne Kanien’kéha nó:nen wentá:on’k á:se enhatiwennónni. Wahonwatihró:ri tsi teiotonhontsohon ne ahatirihwanón:we’ne ne thé:nen enkawenníneken’ne. Akwé:kon akahiá:tonke tánon’ iaonsahontró:ri nó:nen akwé:kon tsi katsiénhaien iatenshontenén:raienhste, tsi nahò:ten ia’thotirihwaién:ta’se tánon’ wahatirihwanónwe’ne.

Ne ne kiokierénhton kanén:ra ne ki’ ne kí:ken tahónhtka’we.

Ne ne tekeníhaton kanèn:ra ne kí’ ne kí:ken tahónhtka’we.

Ne kí:ken ne ia’thotirihwaién:ta’se aóntston nó:nen á:se owén:na enionníhake. Thó nontá:we ne tekanèn:rake ia’thonterí:waiehste.

Tsi ní:ioht ne Á:se Entewawennón:ni
(Methods to form new words)

Ne á:se ahsewennón:ni. Tenhsasónteren ne kiohte:ronte tánon’ ne kawennhsontehrha, tánon’ entehsate”nién:tenhste kí:ken éneken kahiatónnion.

Tsi ní:ioht ne á:se entewawennón:ni
(Recommendations on Methods to form New Words).

1. Tsi nahò:ten ioteríhonte.

   anitskwà:ra	tsi nón:we nénhsren’ ne oneskwáhrha chair (a place to put your hips on)
   atekhwà:ra	tsi nón:we nénhsren’ ne kákhwa table (a place to put your food on)
   teionrahsi'tahráhkhwa	tsi nón:we nénhsren’ ne ohsì:ta footstool (a place to put your feet on)

2. Tsi nahò:ten ioió’tens

   tewataheion'tátshnie	teiakóhsnie ne iaiehé:ions nurse (someone who takes care of a dying body)
   iena'tarón:nis	kanà:taro iakónnis baker (She makes bread).
   rahskwahéhrha	áhskwa rahéhrha steelworker (He places a bridge on).

3. Tsi nikaia’tò:ten

   taonhtané:ken	tekara’né:ken ohónhta rabbit (two ears side by side)
   iohna'táhtsheronte	kangaroo (an animal with pockets)
   tako'skò:wa	kakowá:nen takò:s tiger (a big cat)

4. Tsi niwakiéhrha

   iakohsá:tens	horse (she is riding a horse)
   kà:sere	sè:sere nahò:tenk car (something one can pull or drag)

5. Tsi niiaonkon’tsherò:ten

   teiohiahió:tsis	Káhi teiohiò:tsis lemon (a sour/salty fruit)
   teiohnekahió:tsis	ohné:kanos teiohiò:tsis vinegar (a sour/salty liquid)
   teiohnekatsikhè:tare	ohné:ka teiotsikhè:tare soft drink (a sweet liquid)

6. Tsi niionehràkwa

   ioia'taneráhkwa	kanehrakwáta oià:ta It has an amazing body.
   iorihwanehrákwa	ionehrákwa orí:wa miracle (It is amazing news.)

7. Tsi niionekhé:rent

   ioia'tanekhé:rent	ionekhè:rat ne oià:ta stranger (It has a strange body.)
   iorihwanekhé:rent	strange news (It is strange business.)
   io'serehtanekhé:rent	ionekhè:rat ne kà:sere strange car (It is a strange car.)

8. Tsi niiakonhnhò:ten

   wakatshennón:ni	wa’kón:ni iotshennónnia’t I am happy. (I make happy.)
   iakota'karí:te	iota’karí:te ne oià:ta She is well. (Her body is well.)
   ro'nikonhráksens	wahétken ne raonikón:ra He is sad. (His mind is bad.)

9. Tsi ní:ioht

   Thóha akwé:kon ne Kanien’kéha owenna’shón:’a watró:ris tsi ní:ioht, watró:ris tsi nikaia’tó:ten, tóka’ ni’ tsi niiorihó:ten.

   tekaristó:raraks	karístatsi tekahtó:raraks typewriter (It presses steel.)
   karonwaráia’ks	kanónware telegraph (It hits wire.)
   teióiak’ks	movies (It is projected.)
   iohnatiróntha	óhnatiróntha rubber (It stretches.)
   tekakonhwhará:ron	peaches (It has fur.)
   sewahió:wane	káhi kowá:nen apple (one big fruit)
   skanaie’kó:wa	kowá:nen kanáie’s peacock (It shows off.)
   kanonhsowá:nen	kanónhsa kowá:nen A big house (It is a big house.)
   ken’nikanonhsá:’a	ken’niwa:’a kanónhsa A small house (It is a small house.)
   wakia’tawi’tsherasé’tsi	akià:tawi á:se It is a new dress.
   iotia’tawi’tsherakaión:’on	akià:tawi iokaión:’on It is an old dress.
   teionà:kares	onà:kara í:ions It has long horns.
   kakarénies	freight train (It carries)
   iohiatská:ra	iotská:ra káhi grapefruit (bitter fruit)
   iohná:wate	iohnó::tes ohnáwa fast current (fast flowing water)
   ohtiio’kéha	train (It goes on land.)

10. Tsi nikaieron’tò:ten

    oweró:kwa	jug (It is shaped like a bubble.)
    teiote'nahkwakwe'nón:ni	A round barrel (It is a round barrel.)
    Ka'seréhtes	kà:sere í:ions limosine (It is a long car.)
    ken'nikiotenonhsátte	bungalow (It is a short house.)
    o'nó:wa	guitar (It is shaped like a turtle's shell.)

11. Tsi nikawennò:ten

    káhon'k	Canada goose
    raón raon	humming bird
    tekáhskiaks	parrot
    tio:ka'we	crow

12. Tsi nikiawé:non

    Ohkwè:sen	Partridge
    Ahkwesáhsne	the place where the partridge drums
    Wáhta	maple
    Wahtahró:non	a person from Wáhta
    Kahnawà:ke Kahnawa'kehró:non	on the rapids a person from Kahnawà:ke
    Kanehsatà:ke	OKA
    Kanehsata'kehró:non	a person from Kanehsatà:ke
    Ohswé:ken Ohsweken'á:ka	a person from Ohswé:ken
    Tyendinaga (anglicised spelling)	two logs side by side
    Tyientané:ken (Mohawk spelling)	two logs side by side
    Tyendinakahró:non	a person from Tyendinaga

13. Tsi nikaia’tó:ten

    ska'niónhsa	moose (It has a large nose.)
    kaia'tákeras	goat (It has a smelly body.)
    katsi'nónhtaks	monkey (It eats lice.)

14. Tsi niwahsohkò:ten

    otsì:nekwahr	yellow
    otsi'nekwáhrha	canary
    onekwénhsa	blood
    onekwénhtara	red
    atiaren'tá:'a/akiaren'tá:'a	Baltimore Oriole (It is small and orangy.)
    otsì:nekwahr niwahiò:ten	orange (It is a yellow type of fruit.)
    oròn:ia	blue
    karonhià:ke	sky (in the sky)

15. Owennaká:ions í:satst

    tekaristó:raraks	karístatsi tekahtó:raraks typewriter (it presses steel.)
    karonwaráia'ks	kanónware telegraph (it hits wire.)
    a'én:na	bow for violin (as in bow and arrow)
    onón:tsi	motor, engine (head)

16. Tesewennaté:ni

    otsinó:wen

    mouse used for a computer (mouse)

17. Nia’teiotirí:wake ne kiohté:ronte nó:nen á:se sewennonnianions. Enwá:ton tóhka ní:kon tenhsahsónteren. Tsi kí’ nón:wa ní:ioht kí:ken kahiatónnion.

    Kanonhskónhshon

    along inside of the house

18. Ionkwatewennarákwen

    Wíshe	Michael
    Só:se	Joseph
    Onwá:ri	Mary

    Ókia’ke thiionkwatewennarákwen nek tsi Kanien’kéha ionkionniá:ton.

    tsís	cheese
    tí	tea
    rasó:s	sauce
    akarè:t	cookie

    Ókia’ke ne wátston ne ohiatónhkwa ne iah tetewátstha, tsi ní:ioht ne “m”, “b”, “f”.

    mátsis	matches
    tamétoes	tomatoes
    barawét	wheelborrow
    káhwhe (kahfe)	coffee

    Ókia’ke ni ne nónwak kawenníson.

    másin	machine
    bátari	battery
    mástet	mustard

    Tsi ní:kon ne ionkwatewennarákohá:ton akwé:kon né’e khók ne wathró:ris tsi naho’tèn:shon tóka’ ni tsi nón:we, tóka’ ni’ ónhka, iah tewathró:ris tsi nahò:ten ioteríhonte. Ókia’ke ni enwá:ton ne enhsewennó:roke ne kiohrhèn:sha tsi na’tekiátere ne Kanien’kéha. Tsi nón:wa ní:ioht ne “sajobtsherá:ien ken?” (Do you have a job?). Í:non teká:ron ensathón:tene aiontste ne ónhkwa kwah ieká:ien tsi ionhrónhkha. Thóha akwé:kon ne ionkwatewennarákwen tho nenkawennó:ten’ne tsi ní:ioht ne Kanien’kéha, arenhákien tóka’ O’seronni’keha tóka’ ni’ Kiohrhén:sha.

Wahatírihwá:ren

1. Kawennísa’as (Vowel)
   Ne kí’ ne“Kawennísa’as” enkonwaiátsheke ne kiohrhèn:sha owén:na “vowel” tánon’ wahatitó:kenhste.
2. Kontiwennísa’as (Vowels)
   Ne kí’ ne “kontiwennísa’as” enkonwaiátsheke ne kiohrhèn:sha owén:na “vowels” tánon’ wahatitó:kenhste.
3. Kahiatonhkwakwe’ní:io (Consonant)
   Ne kí’ ne “kahiatonhkwakwe’ni:io” enkonwaiátsheke ne kiohrhèn:sha owén:na “consonant” tánon’ wahatitó:kenhste.
4. Kontihiatonhkwakwe’ní:ios (Consonants)
   Ne kí’ ne “kontihiatonhkwakwe’ní:ios” enkonwaiátsheke ne kiohrhèn:sha o wén:na “consonants” tánon’ wahatitó:kenhste.
5. Iewennonnià:tha (Alphabet)
   Ne kí’ ne “iewennonnià:tha” enkonwaiátsheke ne kiohrhèn:sha owén:na “alphabet” tánon’ wahatitó:kenhste.
6. Tekawennákhas (Syllable)
   Ne kí’ ne “tekawennákhas” enkowaiatsheke ne kiohrhèn:sha owén:na “syllable” tánon’ wahatitó:kenhste.

Kahiatonhsera'shón:'a
Kaniahesá:on

(Bibliography)

Bonvillain, Nancy. "Linguistic Change in Ahkwesáhsne Mohawk: French and English Influences," International Journal of American Linguistics, 44 (1978)

Huot, Martha Champion. "Some Mohawk Words of Acculturation, Ohswé:ken, Ontario", International Journal of American Linguistics, 14 (1948)

New Zealand. Maori Language Commission. Maori Orthographic Conventions, "Kia ita!" Te Taura Whiri te Reo Maori.

Northwest Territories. Department of Culture and Communication. The Dene Standardisation Project, Yellowknife, N.W.T., April 1990.

Northwest Territories. Department of Culture and Communication. Language Bureau. Linguistic Skills, Bank Inuktilut, Yellowknife, NWT, 1992.

Wahshonterónnion

1. Iowennaká:ions
2. Katsienhowá:nen Rotikstenhokón:’a Kanèn:ra
3. Katsienhowá:nen Tehatiia’toréhtha Kanèn:ra
4. Ronterihwatsterístha
5. Ohénton ne Katsienhowá:nen Wa’thontátken ne Ronterihwatsterístha
6. Katsienhowá:ne Ronwatiia’tarakoháton
7. Konteriihwatsterístha tsi nikahá:wi Wahatitsiénhaien

---

Owennaká:ions

Tsi nikarí:wes katsiénhaien ne katsienhowá:nen, wahonwatiri’wanón:tonhse ne ronterihwatsterístha ne ahatiró:roke oieri ni kawèn:nake iowennakaión:’on. Ne kí’ kí:ken kahiatónnion ne wahatiró:roke.

---

Watkenníson Rotikstenhokón:’a Raotinén:ra

Ne kí’ sha’té:rot kí:ken ratihsennarónnion teionkwatehontsióni taiakhinonhwe rá:ton.

---

Kanien’kéha Katokénhston Katsiénhaien
Tehatiia’toréhtha Watenenhraró:ron

Kaio’ténhsera Kiakoniarotáhon

Kiokierénhton Wahatitsiénhaien

---

Ronterihwatsterístha Wa’thatihtharónnion

---

Ohentónhkha Wahontenenhraró:roke

---

Wa’thatirihwáhsnie’ne tsi Watenenhraró:ron

---

TSI NIKAHA:WI WA'AKWATKENNI'SA
Meeting Dates

---

Tyendinega Kanien’kehá:ka Rotihiá:ton
Tsi Ní:kon Wa’kahwistíneken’ne
12 Periods Ended March 31, 1994

Taken without Permission from the Government of Ontario Copyright information: © Queen's Printer for Ontario, 2004